دانشگاه آزاد اسلامي واحد رشت
دانشکده‏ي علوم انساني
گروه زبان و ادبيات فارسي
پايان نامه براي دريافت درجه‏ي کارشناسي ارشد
عنوان:
تأثير خواب، رويا و پيشگويي بر سرنوشت و روند زندگي
شخصيت‏هاي شاهنامه
استاد راهنما:
جناب آقاي دکتر عليرضا اقدامي
نگارش:
فريده بشيري کيوي
نيمسال تابستان 93
صورتجلسه دفاع
تعهدنامه اصالت پايان‏نامه
با احترام
تقديم به پيامبررحمت و مهرباني ها
تقديم به ستاره هاي هميشه روشن زندگي ام
پدر و مادر عزيزم به پاس همه زحماتشان
و
تقديم به فرزندان دلبندم به پاس قدرداني ،که صبورانه و صادقانه من را همراهي کردند
تقدير و تشکر
اکنون که به لطف خداوند متعال و به ياري اساتيد محترم، مؤفق به اتمام اين پايان نامه گرديدم، به حکم ادب و معرفت وظيفه‏ي خود مي‌دانم از زحمات بي‌دريغ اساتيد بزرگواري که در مراحل مختلف اين تحقيق از راهنمايي، مشاوره و همفکري و نظرهاي ارزشمندشان بهره برد‌م، صميمانه تشکر و قدرداني نمايم.
استاد بزرگوار، جناب آقاي دکتر عليرضا اقدامي که در سمت استاد راهنما، با راهنمايي‌هاي ارزنده‏ي خود تا پايان راه با علاقه و صبر و شکيبايي، دلسوزانه مشوّق و هادي اينجانب بوده‌اند.
اگر نکته يا نکاتي ارزشمند در اين پايان‏نامه يافت شود آن را مرهون اين اساتيد بزرگوار و گرانمايه مي‌دانم و هرگونه کمي و کاستي آن تنها متوجه بضاعت اندک علمي نگارنده خواهد بود.
فهرست مطالب
عنوان صفحه
چکيده
فصل اول: کليات تحقيق
1-1 مقدمه2
1-2 بيان مسأله3
1-3 سوالات تحقيق5
1-4 اهميت و ضرورت تحقيق5
1-5 پيشينه تحقيق5
1-6 اهداف تحقيق6
1-7 فرضيه هاي تحقيق7
1-8 روش تحقيق7
1-9 تعاريف واژه‏هاي کليدي7
1-10 حدود و قلمرو تحقيق8
فصل دوم: مباني نظري تحقيق
2-1 خواب و رويا 10
2-1-1 جايگاه خواب در ادبيات فارسي10
2-1-1-1 خواب12
2-1-2 روان‏شناسي خواب13
2-1-3 خواب از ديدگاه زيست‏شناسي و روان‏شناسي15
2-1-4 جايگاه خواب در اساطير15
2-1-5 خواب انبياي الهي16
2-1-6 ديدگاه پيش از تاريخ درباره خواب17
2-1-7 خواب در قرآن کريم18
2-1-8.تعبير و تفسير خواب18
2-2 رويا19
2-2-1 نظريه‏پردازي در مورد روياها20
2-2-2 ويژگي‌هاي گزارش‌هاي رويا20
2-2-3 منشأ رويا21
2-2-4 رويا در مذاهب22
2-2-4-1 سنت يهودي22
2-2-4-2 سنت مسيحي23
2-2-4-3 سنت اسلامي23
2-2-4-3-1 در قرآن23
2-3 خواب ورويا از ديدگاه پزشکي24
2-4 پيش‏گويي و پيش‏بيني24
2-4-1پيش‏گويي‏هاي قرآن27
2-4-2 جايگاه پيش‏گويي در آيين مسيحيت27
2-4-3 ابزار پيش‏گويي28
2-4-3-1 جام جهان‏بين28
2-4-4 اخترشناس و جايگاه او30
2-4-5 فال31
2-5 سروش31
2-5-1 صداي غيبي32
2-5-2 پيغام سروش32
2-5-3 سخن موجودات اهورايي33
2-5-4 سخن سيمرغ33
2-6.جايگاه رويا در ادبيات فارسي34
2-6-1 انواع رويا در شاهنامه35
2-6-2 رويا منشا الهام و اشراف36
2-6-3 نمادها و کردارهاي نمادين رويا36
2-6-4 ديدگاه فرويد و يونگ درباره رويا36
2-6-5 تفاوت فال با رويا38
2-7 معرفي شخصيت‏ها38
2-7-1 شغاد38
2-7-2 رستم38
2-7-3 ضحاک41
2-7-4 سام41
2-7-5 اسفنديار42
2-7-6 افراسياب44
2-7-7 سياوش44
2-7-8 کيخسرو45
2-7-9 کتايون45
2-7-10 گشتاسب46
2-7-11 کيدهندي47
2-7-12 گودرز ‏47
2-7-13 بهرام چوبينه48
2-7-14 سروش…………………………………………………………………………………………………48
2-7-15 نوشيروان………………………………………………………………………………………………48
فصل سوم: شرح احوال و آثار فردوسي
3-1 زندگينامه51
3-1-1 تولد و كودكي51
3-1-2 طبقه اجتماعي فردوسي52
3-1-3 دين فردوسي53
3-1-4 فرزندان فردوسي53
3-1-5 فردوسي و سلطان محمود54
3-1-6 فردوسي و دقيقي55
3-2 آثار فردوسي56
3-2-1 شاهنامه و منظومه يوسف و زليخا56
3-2-1-1 موضوع شاهنامه57
3-2-1-2 آغاز و انجام شاهنامه57
3-2-1-3 اهميت و مقام شاهنامه57
3-2-1-4 منابع شاهنامه59
3-2-1-5 ترجمه و تحقيقات59
3-2-1-6 اصالت مطالب شاهنامه60
3-2-1-7 شاهنامه و جامعه‏شناسي خودكامگي61
3-2-1-8 داستان‏سرايي فردوسي در شاهنامه61
3-2-1-9 شاهنامه و حماسه‏هاي عرفاني63
3-2-1-10 خصايص فني شاهنامه63
فصل چهارم: تاثير خواب ، رويا و پيشگويي بر سرنوشت و روند زندگي شخصيت هاي شاهنامه
4 تاثير خواب ، رويا و پيشگويي بر سرنوشت و روند زندگي شخصيت هاي شاهنامه66
4-1 خواب ضحاك66
4-1-1 تحليل خواب ضحاک71
4-1-2 تاثير خواب ضحاک در سرنوشت و روند زندگي او71
4-2 خواب سام72
4-2-1 تحليل خواب سام75
4-2-2 تاثير خواب سام در سرنوشت و روند زندگي او76
4-3 خواب ديدن افراسياب و ترسيدن76
4-3-1 پرسيدن افراسياب موبدان از خواب78
4-3-2تحليل خواب افراسياب80
4-3-3 تاثير خواب افراسياب در سرنوشت و روند زندگي او80
4-4 خواب ديدن سياوش80
4-4-1 تحليل خواب سياوش81
4-4-2 تاثير خواب سياوش در سرنوشت و روند زندگي او83
4-4-3 اندرز کردن سياوش فرنگيس را83
4-4-4 سخن گفتن رستم با لشکر خويش85
4-5 اندر زادن کي‏خسرو86
4-5-1 تحليل خواب پيران اندر زادن کي‏خسرو87
4-5-2 تاثير خواب پيران در سرنوشت و روند زندگي او88
4-6 ديدن طوس سياوش را به خواب89
4-6-1 تحليل خواب طوس90
4-6-2 تأثير خواب طوس در سرنوشت و روند زندگي او91
4-7 گرفتار شدن افراسياب بار دوم و کشته شدن او و گرسيوز91
4-8 داستان کتايون دختر قيصر91
4-8-1 تحليل خواب کتايون93
4-8-2 تاثير خواب طوس در سرنوشت و روند زندگي او93
4-8-3 کشتن گشتاسب گرگ را93
4-9 به خواب ديدن فردوسي دقيقي را94
4-10-1تحليل خواب فردوسي94
4-10-2 تاثير خواب فردوسي در سرنوشت و روند زندگي او96
4-11 خواب ديدن کيد هندي پادشاه قنوج و گزارش کردن مهران آن را96
4-11-1 تحليل خواب کيدهندي100
4-11-2تاثير خواب کيدهندي در سرنوشت و روند زندگي او101
4-16 در خواب ديدن بابك ساسان را و دختر دادن به او102
4-16-1 تحليل خواب ساسان103
4-16-2 تأثير خواب ساسان در سرنوشت و روند زندگي بابک103
4-17 خواب ديدن نوشيروان و گزارش كردن بوزرجمهر آن را103
4-17-1 خواب ديدن نوشيروان و گزارش بوزرجمهر به پيدايش محمد (ص)106
4-17-2 تحليل خواب نوشيروان108
4-17-3 تأثير خواب نوشيروان در سرنوشت و روند زندگي110
4-18 خواب ديدن بهرام چوبينه به شب و بامداد رزم كردن و كشته شدن ساوه شاه110
4-18-1 تحليل خواب بهرام چوبينه111
4-18-2 تأثير خواب بهرام چوبينه در سرنوشت و روند زندگي او112
4-19 به خواب ديدن گودرز سروش را و آگاهي يافتن از كي‏خسرو112
4-19-1 تحليل خواب گودرز114
4-19-2 تاثير خواب گودرز در سرنوشت و روند زندگي او114
4-20 در خواب ديدن كي‏خسرو سروش را114
4-20-1 تحليل خواب كي‏خسرو115
4-20-2 تأثير خواب كي‏خسرو در سرنوشت و روند زندگي او116
4-21-3 پاسخ دادن كي‏خسرو زال را116
4-21-4 دادن كي‏خسرو پادشاهي به لهراسپ117
4-21-5 رفتن كي‏خسرو به كوه و ناپديد شدن دربرف118
4-22-پيشگوييها……………………………………………………………………………………………………………….118
4-22-1 آزمودن فريدون پسران خود را……………………………………………………………………………………….118
4-22-2 بازگشتن زال به زابلستان………………………………………………………………………………………………119.
4-22-3 پادشاهي دادن سام زال را………………………………………………………………………………………………120
4-22-4 راي زدن سام با موبدان در کار زال…………………………………………………………………………………121
4-22-5 بر تخت نشستن نوذر……………………………………………………………………………………………………122
4-22-6 گريختن گلباد و نستيهن از برگيو……………………………………………………………………………………123
فصل پنجم: نتايج تحقيق
5 نتيجه گيري127
5-1 پيشنهادات……………………………………………………………………………………………………………128
منابع و مآخذ131
فهرست نمودارها
نمودار (1) نمودار خواب پهلوانان در شاهنامه………………………………………………………………..124
نمودار(2) نمودار خواب پادشاهان در شاهنامه………………………………………………………………124
نمودار (3) نمودار پيشگوييها در شاهنامه………………………………………………………………….125
چکيده
خواب از جمله احوال اسرارآميزي است که بيان کيفيت و اسرار نهان آن، ديرياب، بل دستنيافتني است. تعبير و تحليل روياها از جمله پيچيده‏ترين و رازآلودترين مسائل و موضوعات بشري است.
گزارش روياها در حکايت‏هاي شاهنامه، در ايجاد شوق و اميد براي نيل به آرزوها و تهديد و ترس از انجام عملي و در شکلگيري قصه‏ها نقش مهم و بسزايي دارد. پهلوانان و شاهان در موقعيت‏هاي مختلف، برخي از وقايعي را که در آينده به وقوع خواهد پيوست، در خواب مي‏بينند. اين وقايع ممکن است دربردارنده پيامهاي شادي و جشن و پيروزي، يا خبر از رويدادي ناگوار باشد. بسياري از شخصيت‏هاي برجسته شاهنامه دست‏کم يکبار در خواب، رويداد پيش از وقوع را ديده‏اند. به همين دليل نياز بررسي چنين پديده‏اي در شاهنامه احساس مي‏شود. در اين پايان‏نامه، کوشش شده است کم و کيف اين قضايا در ميان شاهان و پهلوانان شاهنامه، تحليل و بررسي شود. هدف از انجام اين تحقيق بررسي تاثير خواب ، رويا و پيشگويي بر سرنوشت و روند زندگي شخصيتهاي شاهنامه است.نتايج حاکي از آن است که خواب ، رويا و پيشبيني اخترشناسان و موبدان بر روند زندگي افراد و شاهان آن زمان تاثير داشته است و شاهان با پيش بيني پيشگويان مسير زندگي خود را تغيير ميدادند.
کلمات کليدي: خواب، رويا، سرنوشت، پيش‏گويي، پيش بيني، شاهنامه، فردوسي.
1.کليات تحقيق
1-1 مقدمه
“شاهنامه به دليل ژرف بودن پژوهش هاي گردآمده در آن ، هم براي خوانندگان علاقه مند به شناخت فردوسي و شاهنامه ، منبعي ارزشمند است و يکي از ارزشمندترين آثار ملي ايران است که خواننده را با شخصيت‏هاي بسياري روبرو مي‏کند که هر کدام به نوعي بيان کننده حالات و کنش و واکنش انسان جامعه امروزي است که در برابر وقايع و حوادث روزمره از خود نشان مي‏دهد. از اين‏رو شاهنامه بستر مناسبي براي پژوهش‏هايي است که درصددند به نقد روانشناسي شخصيت‏ها بپردازند” (حميديان، سعيد، 1387 :30).
“در همه فرهنگ‏ها (اعم از شرقي و غربي، قديم و جديد، ديني و سکولار) و نيز در همه اديان و مذاهب (اعم از آريايي و سامي و خاور دور)، طبيعت خواب و خواب ديدن و دنياي پر رمز و راز رويا، پيوسته توجه بسياري از انسان‏ها را – از خواص و عوام – به خود جلب کرده و بخش بزرگي از فرهنگ، اساطير، اعتقادات ديني و ادبيات هر سرزمين را به خود اختصاص داده است” (حميديان، سعيد، 1387 :30).
“از روزگاران کهن تا امروز، انديشه‏هاي گوناگون و باورهاي متفاوت درباره خواب و رويا، روان بوده است. در فلسفه غرب برابر نظريه‏هاي فيلسوفان يونان، “نفس ناطقه” در بعضي احوال و ازمان به مرتبه روحاني خود و اصل و متصل مي‏شود. به قول سقراط، رويا صداي وجدان انسان است؛ بايد آن را درست دانست و از آن اطاعت کرد” (اريک،132:1378). “در فلسفه شرق نيز، رويا حاصل فاصله گرفتن روح از حواس ظاهري و ميل آن به قواي باطني است، به اين معني که انسان گاهي در عالم خواب به ادراک حقايق هستي و وقايع آينده موفق مي‏شود و از اين رهگذر، به ادراک و معرفت شهودي دست مي‏يابد. اين احوال اگر در عالم بيداري و هشياري روي دهد، به آن “مکاشفه” مي‏گويند و اگر در عالم خواب طبيعي پيش آيد، در صورتي که شفاف باشد، “روياي صادقه” است و در صورتي که ضعيف و مبهم باشد، پيام آن بايد تفسير و تجزيه و تحليل (تعبير) روشن شود” (ابن خلدون، 132:1369).
اين پاياننامه پنج فصل دارد؛ در فصل اول ما به بيان مساله، پرسش تحقيق، فرضيه‏ها، ضرورت اين تحقيق، اهداف‏، پيشينه و غيره مي‏پردازيم و روشن مي‏کنيم که اساساً چرا اين موضوع براي اين رساله انتخاب شد. فصل دوم شامل مباني نظري اين تحقيق است؛ در اين فصل ما به موضوع که در واقع خواب و رويا است‏، مي‏پردازيم. هم‏چنين به خواب و خواب‏گزاري، اخترشناسي، پيش‏گويي و فال‏گيري از منظر روانشناختي و جامعه شناسي نيز نگاهي مي‏افکنيم و از اين طريق مباني نظري خود را فراهم کرده‏ايم.
فصل سوم شامل معرفي فردوسي و اثر گرانقدرش‏، شاهنامه است. و در ادامه اين فصل به شرح احوال و اثر فردوسي اختصاص داده‏ايم.
فصل چهارم را با تحليل و توضيح خواب‏ها، اخترشماري‏ها، پيش‏گويي‏ها و ساير موارد از اين دست که به موضوع پايان‏نامه‏ي ما مربوط مي‏شده پرداختيم. در اين بخش با دسته‏بندي خواب‏ها در يک زير مجموعه، پيش‏گويي‏ها در زيرمجموعه‏ي ديگر و همين‏طور سايرشقوق به بررسي بسامدي اين موارد پرداختيم. فصل پنجم شامل نتايج تحقيق است که علاوه بر بيان کلامي، به صورت نمودار نيز ارائه شده است و نشان مي‏دهد که اين عناصر آينده‏نگري و آينده‏بيني چنان در تار و پود آن مردم نشسته بود که تعيين‏کننده‏ي سرنوشتشان بوده ، از بسامد بالايي هم برخوردار است.
1-2 بيان مسأله
“خواب و رويا يكي از رازناك‏ترين و پيچيده‏ترين پديده‏هاي عالم هستي است كه هنوز سخن فرجامين درباره‏ي آن گفته نشده است. از سوي ديگر، اين پديده با همه رازناكي و پيچيدگي‏اش، كاربردي ژرف در فرهنگ ايراني يافته است، به گونه‏‏اي كه در سراسر زندگي اين قوم مي‏توان نمودي از خواب و رويا را مشاهده كرد. از آنجا كه شاهنامه آيينه‏ي تمام نماي فرهنگ ايراني در درازناي تاريخ اين ملت است، در اين رساله، بازتاب پديده خواب و رويا بر روند زندگي و سرنوشت شخصيت‏هاي شاهنامه مورد بررسي قرار گرفته است. خواب و رويا يكي از داده‏هاي الهي است كه همواره در پرده‏اي از رمز و راز نهفته شده و ذهن آدمي را به خود مشغول ساخته است. اين پديده دريايي است بس شگرف و ناپيدا كرانه؛ جهاني است شگفت‏انگيز و هزار تو كه هر شب همگان فرصت آن را مي‏يابند كه به گوشه و كنار اين دنياي غريب سرك كشيده، نديده‏ها و ناشنيده‏ها را ببينند و بشنوند .‏خواب آن حالت آرامش و سكوني است كه پس از يك دوره كوشش و تلاش به سراغ آدمي مي‏آيد و فرد، بريده از هياهوي زندگي سر بر بالين مي‏گذارد‏. در اين زمان، روزنه‏اي به جهان ديگر گشوده مي‏شود و روان آدمي سبك‏بال به سوي عالم بالا مي‏پويد” (امين،25:1384).
“خواب و رويا در اساطيرايراني اهميت فراوان داشته است و آن‏ها ديدن خواب را در سرنوشت خود مؤثر مي‏دانستند. شاهان در دربار خود خواب‏گزاراني داشتند که بعد از ديدن خواب به آن‏ها مراجعه مي‏کردند تا برايشان تعبيرخواب کنند. گزارشي را که خواب‏گزار مي‏داد ممکن بود شاه را تا مدت‏ها به فکر فرو ببرد و همچنين پايه بسياري از جنگ‏ها، ازدواج‏ها و تولد و مرگ را مشخص کند. نه تنها در ايران باستان پديده خواب تأثير داشته بلکه در جوامع مختلف هم مؤثر بوده و فکر دانشمندان بسياري را به خود مشغول کرده که چرا انسان پس از پايان کار روزانه و هنگام به خواب رفتن رويا مي‏بيند. البته رويا زماني پديد مي‏آيد که خواب خيلي عميق نباشد زيرا وقتي خواب خيلي عميق باشد انسان از فرط خستگي خواب نمي‏بيند. سقراط ادعا مي‏کند که رويا ماهيت و مبدأ الهي دارد به‏طوري‏که به وسيله رويا مي‏توان آينده را پيش‏بيني کرد” (حميديان‏،سعيد، 1379: 28)
“اما در شاهنامه خواب و رويا‏هاي بسياري ديده مي‏شود که ناشي از باور و اعتقاد مردم ايران باستان بوده است آنان اعتقاد داشتند که عناصر طبيعي و غير‏طبيعي که در زمان خواب به ديدنشان مي‏آيد در سرنوشتشان موثر بوده و باعث به وجود آمدن حوادث اصلي مي‏شود فردوسي حتي ديدن خواب و تعبير آن را نشاني از علم پيامبري مي‏داند.
خواه اميد گير و خواهي بيم
هيچ بر هرزه نافريد حكيم
(سنايي، 83:1377)
فردوسي همچنين در شاهنامه موارد بسياري را نشان مي‏دهد که سرنوشت آن‏ها در خواب و رويا رقم مي‏خورد؛ همچنين در شاهنامه هر مرد عادي نمي‏تواند تعبير خواب کند زيرا کسي بايد از اين نيروي الهي بهره بگيرد که داراي فره ايزدي باشد که در شاهنامه تعبير اين‏گونه خواب‏ها و روياها توسط موبدان صورت مي‏گيرد. در عصر ما هنوز مردم با ديدن خواب و رويا مدت‏ها به آن فکر مي‏کنند و اگر خواب بدي ببينند سعي مي‏کنند از حوادث آن پيشگيري کنند غافل از اين‏که تقدير و سرنوشت انسان دردست خداست” (کزازي ،1376: 19).
1-3 سوالات تحقيق
1. آيا خواب و رويا و پيشگويي بر سرنوشت و روند زندگي شخصيت‏هاي شاهنامه تاثير دارد؟
2. آيا خواب و رويا در شاهنامه، وسيله‏اي براي غيب‏گويي شناخته شده است؟
3. آيا رويا در شاهنامه، ابزار شناخت شهودي و وسيله‏اي براي ادراک ماوراي طبيعي است؟
1-4 اهميت و ضرورت تحقيق
همان‏طور‏که پيش از اين گفتيم مغفول واقع شدن اين اصطلاح ادبي از چشم محققان و پژوهشگران خود بزرگ‏ترين دليل شکل‏گيري اين رساله بوده است. همان‏طور که اشاره شد، اين تکنيک يکي از هنرهاي فردوسي در خلق داستان‏هاي شاهنامه است.
1-5 پيشينه تحقيق
“پيشگويي، کهانت، غيب‏گويي و اخبار از اتفاقات آينده ( نک: لغت نامه؛ ذيل واژه) که با اندک تسامحي در معنا و مفهوم، به جاي يکديگر به کار مي‏روند، ازديرپاترين گرايش‏ها و فعاليت‏هاي نوع آدمي به شمار مي‏آيد. انسان ابتدايي، به دليل ترس از عوامل گوناگون طبيعت، سادگي طبع، نوپايي فکري و ناتواني از برقراري روابط علي و معلولي بين پديده‏ها و همچنين براي پاسخگويي به نياز روحي خود در پيش‏بيني وقايع آينده‏، از همان آغاز حيات خويش به پيشگويي روي آورده، از هر وسيله‏اي در اين راستا بهره برده است” (دهخدا،1360: 17).
زرين کوب (2535) پيشگويي همواره دوشادوش دين، انديشه و دانش بشري در مسير تاريخ پيشآمده است‏. اين حس و تمايل، تنها مربوط به دوران‏هاي كهن نيست بلكه بشر امروزي نيز در هنگام درماندگي، به عالم غيب و كساني كه خود را واقف آن اسرار نشان مي‏دهند، پناه مي‏برد.
بلك، جرمي؛ گرين، آنتوني (1383) : “به نظر مي‏رسد كه خاستگاه پيشگويي و احكام و عوارض آن، به گونه‏اي كه در فرهنگ ايراني به چشم مي‏خورد، تمدن بين‏النهرين، در هزاره‏ي سوم قبل از ميلاد، بوده است. و از آنجا به سرزمين‏هاي ديگر، از جمله ايران نفوذ كرده باشد‏. در بين‏النهرين باور عموم بر اين بود كه سرنوشت انسان يك‏سره در دست خدايان است و مسير همه‏ي حوادث زندگي مردم از پيش تعيين شده است و مسئول آن نيز دو “ديو” برنامه‏ريزي شده‏اي است كه درون هر فرد انساني قرار دارند؛ پس بايد راهي جست تا دست‏كم ذهن كنجكاو آدمي از اين برنامه‏ها آگاهي يابد”.
دورانت، ويل (1343)‏: “پيشگويي در بين‏النهرين و بابل، منحصر در تنجيم نبود و ساير اعمال جادويي نيز انجام مي‏شد‏. دريدن شكم جانوران، توجه به پرواز پرندگان، نبرد طيور و جز آن، در آن دوره و ديار، رايج بود. نحوه‏ي گسترش اين رسوم به سرزمين‏هاي شرقي تاحدي ناشناخته است اما وجود تنجيم هندي و ايراني در اعصار هخامنشي تا ساساني و وجود روش‏هاي پيشگويي در ايران، حاكي از آن است كه اين پيشگويي‏ها از همان دوره‏هاي بسيار كهن بر فلات ايران و دره سند اثر گذاشته بوده است.”
ابن خلدون (1369) مي گويد: “در فلسفه شرق نيز، رويا حاصل فاصله گرفتن روح از حواس ظاهري و ميل آن به قواي باطني است، به اين معني که انسان گاهي در عالم خواب به ادراک حقايق هستي و وقايع آينده موفق مي‏شود و از اين رهگذر، به ادراک و معرفت شهودي دست مي‏يابد. اين احوال اگر در عالم بيداري و هشياري روي دهد، به آن “مکاشفه” مي‏گويند و اگر در عالم خواب طبيعي پيش آيد، در صورتي که شفاف باشد، “روياي صادقه” است و در صورتي که ضعيف و مبهم باشد، پيام آن بايد تفسير و تجزيه و تحليل (تعبير) روشن شود. اما تا کنون هيچ‏گونه تحقيقي در اين مورد انجام نشده است.”
1-6 اهداف تحقيق
1- بررسي نگرش فردوسي در شاهنامه به خواب‌هاي اهورايي و روياهاي صادقه.
2- نشان دادن اين امر که در شاهنامه، خواب ديدن نوعي آگاهي يافتن از حقيقت است.
3- نشان دادن برون‏فکني و واکنش‏هاي ناخودآگاه در شاهنامه.
اهل تحقيق و دانشجويان با استفاده از نتايج اين پژوهش به دريافتهاي تازهاي از معني و مفهوم رويا و پيشگويي و تاثير آن بر سرنوشت شخصيت‏هاي شاهنامه مي‏رسند
1-7 فرضيه هاي تحقيق
1- خواب و رويا و پيشگويي بر سرنوشت و روند زندگي شخصيت‏هاي شاهنامه تأثير بسزايي دارد.
2- خواب و رويا در شاهنامه وسيله‏اي براي غيب‏گويي شناخته شده است.
3- رويا در شاهنامه، ابزار شناخت شهودي و وسيله‏اي براي ادراك ماوراي طبيعي است.
1-8 روش تحقيق
روش تحقيق از نوع توصيفي- تحليلي مي‏باشد. روش گردآوري اطلاعات در اين پايان‏نامه روش کتابخانه‌اي است‏.
ابتدا منابع مرتبط با موضوع جمع‏آوري و مورد مطالعه دقيق قرار مي‏گيرد. سپس اطلاعات مورد نياز و مفيد دسته‏بندي شده و در فصل‏هاي مختلف پايان‏نامه قرار داده مي‏شود و مورد بررسي ، تحليل و تجزيه قرار مي‏گيرد.
1-9 تعاريف واژه‏هاي کليدي
1-9-1 خواب
“خواب در تنگ و پنهان ، متعلق به تاريک‏ترين و پوشيده‏ترين قلمرو روح است که به شب آغازين کيهان باز مي‏شود و به پيش شکل دادن روح، کاملاً پيش از وجود خودآگاهي “من” و به تکرار آن، فراسوي آن چه خودآگاهي فردي دست مي‏يابد، مي‏پردازد” (يونگ، 1389: 70-71).
1-9-2 رويا
“رويا راه باريکي است به ناخودآگاهي و نيمه‏ي تاريک وجود آدمي، ليک هر چه بيشتر به روياهاي خويش مي‏انديشيم و نسبت آن‏ها را با خود مي‏سنجيم، در مي‏يابيم که بيشترشان هدفمند هستند و اگر ژرف بنگريم، مي‏بينيم که پيوندهايي ناگسستني ميان روياها و رويدادهاي زندگي ما وجود دارد” (اسعد، 1387: 93).
1-9-3 پيش‏گويي
“پيش‏گويي، ذکر حوادث آينده است و اسرار آينده را بر آدميان مکشوف مي‏سازد و ايشان را به چاره‏گري بر مي‏انگيزد” (صفا،1387: 255-256).
1-10 حدود و قلمرو تحقيق
اين پژوهش در خصوص بررسي تاثير خواب ، رويا و پيش‏گويي بر سرنوشت و روند زندگي شخصيت‏هاي شاهنامه صورت مي‏گيرد.
2 مباني نظري تحقيق
2-1 خواب و رويا1
“”خواب” و “رويا” دو پديده پيچيده و شگفتي است که از آغاز آفرينش و پيدايش انسان تاکنون، انديشه بسياري از افراد را به خود مشغول کرده و همچنان مبهم باقي مانده است.
پيوند اين دو با زندگي هر يک از ما و تجربيات گوناگون ما از هر يک، احساسي خاص به انسان بخشيده، به گونه‏اي که نوعي انس و نزديکي بين ما و خواب و رويا به چشم مي‏خورد. بارها براي افراد بسياري اتفاق افتاده است که از رهگذر روياي خويش از باطن اعمال گذشته، چگونگي فعاليت‏هاي فعلي و حتي عاقبت تصميمات آينده خود باخبر شده‏اند و در پي آن آگاهي و هوشياري شايسته‏اي يافته‏اند.
گستره تأثير روياها بدان‏گونه است که در پاره‏اي زمان‏ها، زندگي امروز و گذرا به حيات جاودان و ابدي فردا پيوند خورده و برکات بسياري در مراحل مختلف زندگي ـ همانند تغيير مسير هلاکت بار آدمي ـ نصيب مان شده است” (مرتضوي،1372: 20)

2-1-1 جايگاه خواب در ادبيات فارسي
“خواب در اساطير ايراني اهميت فراوان داشته است و آن‏ها ديدن خواب را در سرنوشت خود مؤثر مي‏دانستند. شاهان در دربار خود خواب‏گزاراني داشتند که بعد از ديدن خواب به آن‏ها مراجعه مي‏کردند تا برايشان تعبيرخواب کنند. گزارشي را که خواب‏گزار مي‏داد ممکن بود شاه را تا مدت‏ها به فکر فرو ببرد و همچنين پايه بسياري از جنگ‏ها، ازدواج‏ها و تولد و مرگ را مشخص کند نه تنها در ايران باستان پديده خواب تأثير داشته بلکه در جوامع مختلف هم مؤثربوده و فکر دانشمندان بسياري را به خود مشغول کرده که چرا انسان پس از پايان کار روزانه و هنگام به خواب رفتن رويا مي‏بيند. البته رويا زماني پديد مي‏آيد که خواب خيلي عميق نباشد زيرا وقتي خواب خيلي عميق باشد انسان از فرط خستگي خواب نمي‏بيند. سقراط ادعا مي‏کند که رويا ماهيت و مبدأ الهي دارد به‏طوري که به وسيله رويا مي‏توان آينده را پيش‏بيني کرد.
پلاتون رويا را همانند يک الهام تلقي مي‏کرد و تصور مي‏کرد که به هنگام رويا روح سرشار و مملو از حقيقت جاوداني است، بقراط نيز خواب را نتيجه فعاليت مغز مي‏دانسته است. ارسطو در کتاب خود راجع به خواب آن را همانند يک عمل طبيعي مغز مي‏داند، اين فيلسوف معتقد بود که پيش‏گويي آينده به وسيله خواب امکان پذيراست. رويا‏ها، اغلب هيجانات قوي، مشاجرات داخلي، خواسته‏هاي برآورده نشده، ترس و ساير احساسات را نشان مي‏دهد. خواب آناکارنين، که به وسيله لئون تولستوي شرح داده شده است. بهترين مثال براي نشان دادن اين مسئله است که چگونه احساسات خيلي قوي در عالم رويا منعکس مي‏شوند. روياي آناکارنين هنگاني به حقيقت مي‏پيوندد که حالت غم و اندوه او به اوج رسيده بود و سؤالات زماني مطرح شده که مسائل براي او خيلي دردناک و وسوسه‏آور شده بود، کدام يک را بايد انتخاب کند، وظيفه زناشوئي يا احساس شديد خود نسبت به آلکسي و رونسکي را تولستوي مي‏نويسد، او هر شب تقريباً همين روياها را ديده است که دو مرد درآن واحد شوهر وي هستند، بنابراين محبت‏ها و نوازش‏هاي خود را تقسيم مي‏کرد.
همچنين خواب فکر بسياري از دانشمندان مثل فرويد، سچنو و پاولف را به خود مشغول کرده است که خارج از بحث ما است‏. اما در شاهنامه خواب و رويا‏هاي بسياري ديده مي‏شود که ناشي از باور و اعتقاد مردم ايران باستان بوده است آنان اعتقاد داشتندکه عناصر طبيعي و غير طبيعي که در زمان خواب به ديدنشان مي‏آيد در سرنوشتشان موثربوده و باعث به وجود آمدن حوادث اصلي مي‏شود فردوسي حتي ديدن خواب و تعبيرآن را نشاني از علم پيامبري مي‏داند.
نگر خواب رابيهوده نشمري
يکي بهره داني زپيغمبري
او همچنين در شاهنامه موارد بسياري را نشان مي‏دهد که سرنوشت آن‏ها در خواب رقم مي‏خورد همچنين در شاهنامه هر مرد عادي نمي‏تواند تعبير خواب کند زيرا کسي بايد از اين نيروي الهي بهره بگيرد که داراي فره ايزدي باشد که در شاهنامه تعبير اين‏گونه خواب‏ها و روياها توسط موبدان صورت ‏مي‏گيرد. در عصر ما هنوز مردم با ديدن خواب و رويا مدت‏ها به آن فکر مي‏کنند و اگر خواب بدي ببينند سعي مي‏کنند از حوادث آن پيشگيري کنند غافل از اين‏که تقدير و سرنوشت انسان در دست خداست.
فرويد به عنوان يک پزشک براي خواب‏هاي انسان ارزش فراواني قائل بود و مي‏گفت: “خواب‏ها باطن انسان را مانند آيينه منعکس مي‏کنند که به کمک آنان مي‏توان به نتايج مهمي در رابطه با روحيه و حالت فيزيکي انسان دست يافت” (کورت،8:1386).
کارل گوستاو يونگ2، معتقد است: “نبايد پژوهش در مورد خواب را دست‏کم گرفت. خواب از ذهنيتي سرچشمه مي‏گيرد که کاملاً بشري نيست. به نظر زمزمه‏اي مي‏آيد نشأت گرفته از طبيعت، از زيبايي و سخاوت‏مندي و البته گاه از خشونت. اگر بخوايم اين ذهنيت را توصيف کنيم بدون شک اساطير باستان بيشتر گويا هستند” (يونگ، 63:1381).
“خوابيدن و خواب ديدن از عادي‏ترين عوامل بازگشت و مرتبط به اصول اساسي زندگي مي‏باشند. در خواب، تمام سيستم بدن از واقعيت دنياي بيرون ابراز بي‏علاقگي کرده و به حالت فراموشي قبل از تولد باز مي‏گردد. حالت جنيني که انسان‏هاي خواب به خود مي‏گيرند، نشان‏دهنده‏ي طبيعت بازگشتي است که خواب داراست. خواب ديدن نيز بازگشتي است به افکار کودکانه و ارزش خواب نيز کاملاً بر اساس همين حالت بازگشت است” (فرويد، 62:1390).
خواب‏ها همواره پديده‏هاي نماديني به نظر مي‏رسند و اين را مي‏توان از واژه‏هاي تعبير خواب و تأويل خواب دريافت.
2-1-1-1 تعريف خواب
خواب در شاهنامه به رغم ظاهر آن بيداري خرد و انديشه است، انديشه اي که به شکلي پيکرينه نمود مي يابد و بر انسان نمايان ميشود. خواب آنقدر به انديشه نزديک است که برخي پژوهندگان و محققان آن را پيکرينگي انديشه مينامند. ” واقعيت زندهي رؤيا و کارسازي و اثرگذاري بسيار آن از رفتار و تواني فرارواني در آدمي برميخيزد که آن را ” پيکرينگي انديشه” ميناميم. پيکرينگي انديشه ( ايدئوپلاستي) در فرا روانشناسي به رفتارها يا کاروسازي در روان آدمي گفته ميشود که انديشه با ياري آن ميتواند نمود و بازتاب بيروني بيابد” ( کزازي، 1376: 110). با توجه به اين تعريف خواب نماد انديشه است.. “‏خواب در تنگ و پنهان ، متعلق به تاريک‏ترين و پوشيده‏ترين قلمرو روح است که به شب آغازين کيهان باز مي‏شود و به پيش شکل دادن روح، کاملاً پيش از وجود خودآگاهي “من” و به تکرار آن، فراسوي آن چه خودآگاهي فردي دست مي‏يابد، مي‏پردازد. زيرا تمام خودآگاهي “من” پراکنده و قادر به تشخيص واقع‏هاي تک افتاده از طريق جدا کردن، استخراج و تفاوت‏گذاري است؛ تنها چيزي قابل دريافت است که بتواند در پيوند با “من” باشد. خودآگاهي “من” حتي وقتي دورترين ابرهاي سحابي را لمس مي‏کند، فقط از تکّه‏هاي محصور و محدود ساخته شده است. خودآگاهي همواره معيّن است. در مقابل، ما به وسيله خواب در وجود انساني عميق‏تر و حقيقي‏تر و کلي‏تر و با تداوم بيشتر، که هنوز در سايه روشن شب آغازين غوطه‏ور و در آن يک “تمام” است نفوذ مي‏کنيم و “تمام” در آن و همه در قلب طبيعت نامتمايز و بي‏تعيّن وجود دارند. از اين اعماق، که در آن، کلّ وحدت مي‏يابد، خواب در کودکانه‏ترين، مضحک‏ترين، غيراخلاقي‏ترين پوشش ظاهري فوران مي‏کند” (يونگ، 1389: 70-71).
از ديدگاه فرويد‏: ” خواب ذاتاً يک “‏نطق اجتماعي” نيست‏، ولي اگر توانستيم آن را به يک سلسله افکار خواندني و فهميدني تبديل کنيم، حتماً از آن نتايج بسيار سودمند خواهيم يافت” (فرويد،50:1387).
خواب از مقوله‏هاي حائز اهميت حکومت‏ها در گذشته بوده است. تا آن‏جا که پادشاهان با ديدن خوابي، پيش‏گويان را احضار مي‏کردند تا پرده از رازهايي که در آينده اتفاق مي‏افتد، بردارند. البته امروزه روانشناسان نيز به جايگاه خواب و تأثير رواني آن در زندگي بشر پي‏برده‏اند و از خواب و دنياي ناخودآگاه‏، صحبت‏هاي زيادي به ميان آمده که در ادامه به آن خواهيم پرداخت.
2-1-2 روان‏شناسي خواب
“اگر به خواب از ديد فيزيولوژيك نگاه كنيم، دليلش مي‏تواند اتفاقات و تحريكات عصبي مختلفي باشد كه در دستگاه عصبي و مغز رخ مي‏دهد و اگر از ديد روانشناسي بنگريم، به اين مسئله مي‏رسيم كه رويا ارتباط مستقيمي با اتفاقاتي دارد كه در طول زندگي روزمره براي هر فرد پيش مي‏آيد و معمولا چيزهايي كه بيشتر به آن‏ها توجه مي‏كند و فكرش را بيشتر مشغول خود مي‏سازد. در حاشيه اين تئوري برخي بر اين باورند كه رويا نوعي پيش‏گويي است و همچنين عده‏اي از دانشمندان كه البته شامل اكثريت مي‏شود، معتقدند ديدن خواب شبانه، هم دليل فيزيولوژيك و هم روان‏شناسي دارد كه تا حدودي به اثبات هم رسيده است” (استوک، 1377: 15(
“از زماني كه انسان به خواب مي‏رود يعني دقيقا لحظه‏اي كه هوشياري از بين مي‏رود، بدن و در رأس آن مغز چند مرحله را طي مي‏كند. مرحله اول زماني است كه خواب بسيار سبك است و با كوچك‏ترين تحريكي در اطراف بيدار مي‏شويم. اين مرحله از خواب حدود ?-? درصد كل زمان خواب را شامل مي‏شود. مرحله بعدي،‏ خوابمان كمي سنگين مي‏شود، ولي خيلي عميق نيست. اين بخش در حدود ??-?? درصد خواب را دربر مي‏گيرد. در مرحله سوم، خواب عميق مي‏شود، نوعي از امواج مغزي موسوم به امواج دلتا در اين مرحله از خواب از مغز ساطع مي‏شود. در مرحله بعدي كه ??-?? درصد كل خواب است، خواب بسيار عميق مي‏شود و دقيقا زماني است كه فرد در اوج خواب بسر مي‏برد. در اين مرحله فعاليت عضلات كمي كاهش پيدا مي‏كند. امواج دلتا همچنان منتشر مي‏شود و تنفس ريتم و آهنگ منظمي پيدا مي‏كند و اما مرحله پنجم يا همان مرحله REM (Rapid eye movement) . اين مرحله شايد يك مرحله خارج از زندگي عادي هر كسي باشد، چون شرايطي خاص به وجود مي‏آيد. در اين موقع كه پس از حدود ?? دقيقه بعد از به خواب رفتن وارد آن مي‏شويم، تنفس سريع‏تر و دم زدن‏ها كم عمق مي‏شوند، فشار خون بالا مي‏رود و امواج آلفا در مغز توليد مي‏شود. عضلات شل مي‏شوند و تقريبا هيچ حركتي نمي‏كنند. اين مرحله ??-?? درصد خواب را تشكيل مي‏دهد و در اين شرايط است كه ما خواب مي‏بينيم.
REM در سال ???? توسط دو محقق به نام‏هاي يوگن آسترينسكي، فارغ التحصيل رشته فيزيولوژي و دكتر ناتانائيل كليت‏من كه او هم استاد فيزيولوژي بود، كشف شد” (استوک، 1377: 15(
“در مرحله REM (مرحله پنجم از هر دوره خواب) برخي از عملكردهاي اعضاي بدن (Physiological) تغييراتي ايجاد مي‏شود، از جمله اين‏كه فشار خون بالا مي‏رود، دماي بدن را نمي‏توان كنترل كرد و تا حدودي كاهش پيدا مي‏كند، فعاليت مغزي افزايش پيدا مي‏كند و امواج آلفا همان‏طور‏كه در بيداري هستيم از مغز منتشر مي‏شود، قواي تحركي بدن از بين مي‏رود و قادر به حركت عضلات به‏طور ارادي نيستيم. به‏طور كلي محققان بر اين باورند كه نداشتن REM مساوي است با نديدن خواب. به تعبير جالبي مي‏توان گفت كه REM مانند يك شير اطمينان براي مغز عمل مي‏كند و با ورود به اين مرحله از خواب، مغز اين فرصت را پيدا مي‏كند تا بخار اضافي را كه در طول بيداري نمي‏تواند از خود خارج كند، از طريق اين شير اطمينان خارج سازد. نتيجه اين‏كه اين فرصت بسيار خوبي براي رسيدن به آرامش رواني است. ويليام دمنت، محقق دانشگاه استانفورد روي REM تحقيقات گسترده‏اي انجام داد و به اين نتيجه رسيد كه اگر كسي در لحظه وارد شدن به مرحله پنجم از دوره خواب است را بيدار كنيم، دچار اختلالاتي رواني البته موقت مي‏شود، مثلا كج خلق‏ مي‏شود، دچار اضطراب و استرس مي‏شود، نمي‏تواند تمركز كند و كم‏اشتها نيز خواهد شد” (استوک، 1377: 15).
از نظر فرويد روياها، شخص خواب بيننده را در برابر اثرات ناراحت‏کننده‏يي که از درک مستقيم اين اميال حاصل مي‏شوند، محافظت مي‏کنند. همچنين فرويد مي‏‏گويد: “همه روياها آرامش بخشند، آن‏ها به جاي آن‏که آدمي را از خواب بيدار کنند، خوابش را طولاني‏تر مي‏کنند، روياها نگهبانان خواب هستند نه برهم زنندگان آن” (بيابانگرد ،1389: ??).
2-1-3 خواب از ديدگاه زيست‏شناسي و روان‏شناسي
“فرانسيس کرک‏، يکي از کاشفان‏DNA ، بر اين باور است که خواب ديدن‏، راهي براي جداسازي و دور ريختن اطلاعات حسي است که در طول روز دريافت شده‌اند. هنگامي‌که چنين اتفاقي مي‌افتد، سيستم عصبي فعال شده و نهايتاً منتهي به رويا مي‌شود. رابين رويستون، روانپزشک، بيش از 200 شرح رويا و خواب جمع‌آوري کرده است که ظاهراً مشکلات مربوط به سلامتي را بازگو مي‌کنند. براي مثال، مردي خواب ديده بود که دو پلنگ سياه او را تعقيب مي‌کنند و يکي از آن‏ها پنجه‌اش را در پشت او فرو مي‌کند. ماه‏ها بعد، اين مرد مبتلا به بيماري خطرناکي شد که ويژگي آن وجود خال سياهي در همان نقطه پشت است” (فرانسيس کرک،1947: 5)
“به نظر مي‌رسد، خواب‏ها گاهي الهامي براي حل خلاقانه مسائل هستند. مثلا ککوله، کاشف بنزين، بعد از اين که خواب ديد دايره‌اي از مارها هر کدام دم مار بعدي را در دهان دارد، موفق به کشف ساختمان شيميايي بنزن شد که حلقوي است نه خطي. روانشناسان مي‌گويند هر خوابي که مي‌بينيد، معني پنهاني دارد. در اين جا چند تعبير خواب از ديدگاه روانشناسي مي‌آيد، که البته فقط نوعي برداشت از خواب است و نمي‌تواند حکمي کلي و قطعي داشته باشيد و بيشتر به ارتباط بين اعمال و ذهن انسان بر مي‌گرد” (موسوي،1389: 43).
2-1-4 جايگاه خواب در اساطير
در اساطير چين، ژاپن و بين‏النهرين نيز خواب، ديدن اصل و حقيقت قضايا و الهام گرفتن از روياها در موارد متعددي بيان شده است؛ چنان‏که در روايات ژاپني‏، داستاني نقل شده است که اين امر را تأييد مي‏کند” در اساطير ژاپن، داستان مردي نقل مي‏شود که پشه‏اي در خواب او را به سوي جزيره‏اي رهنمون مي‏سازد که در آن‏جا سکّه‏هاي طلا وجود دارد و اين امر در عالم بيداري نيز تحقق مي‏يابد. در اساطير چين نيز با حکايت پسري رو‏به‏رو مي‏شويم که متهم به امري مي‏شود که آن را انجام نداده است اما روزي او به خواب مي‏بيند که حقيقت قضايا چيست و با تشريح خواب خود براي ديگران مورد مهر و تقدير قرار مي‏گيرد. دو روياي ناراحت‏کننده‏ي گيل‏گمش نيز در اساطير بين‏النهرين از نظر انکيدو دلالت بر توفيق آن‏ها در نبرد با خومبَبَه که غول جنگل است، دارد” (زمردي، 1382: 396-397).
“تاثيري که خواب‏ها در زندگي گذشته‏ي ملت‏ها داشته، غيرقابل انکار است. ” براي انسان بدوي پاره‏اي از خواب‏ها در مقايسه با اهميت آنان براي انسان متمدن داراي اعتبار بسيار بيشتر، هستند. او نه تنها از آنان بسيار حرف مي‏زند، بلکه براي وي اين خواب‏ها چنان اهميتي دارند که به نظر مي‏رسد، در بيشتر موارد، او قادر به تشخيص آن‏ها از واقعيت نيست” (يونگ، 1389: 71-72).
2-1-5 خواب انبياي الهي
علم تعبير خواب معجزه‏ي يوسف (ع) است که خداوند باري تعالي به آن حضرت مرحمت کرده است. “اکنون متذکر شو (خواب) يوسف را که گفت: اي پدر در عالم رويا ديدم که يازده ستاره و خورشيد و ماه مرا سجده مي‏کردند. يعقوب گفت: اي فرزند عزيز، زنهار ، خواب خود را بر برادران حکايت مکن که به (اغواي شيطان) بر تو مکر و حسد خواهند برد، زيرا دشمني شيطان بر آدميان بسيار آشکار است و اين تعبير خواب تو است که خدا تو را برگزيند و علم تأويل خواب‏ها بياموزد و نعمت و لطفش را در حق تو و آل يعقوب مانند پدرانت ابراهيم و اسحق تمام گرداند و رسالت و سلطنت هر دو به تو مرحمت فرمايد که خدا دانا و حکيم است” (مکارم شيرازي، 1385: 362)
امام صادق (ع) مي‏فرمايد: ” که ديدن خواب در روز، حکم و تعبيرش در چند روز است ولي اگر خوابي را در شب ببيند، تأويل آن چند ماه و حتي چند سال طول مي‏کشد، چنان که يکي از خواب‏هاي حضرت يوسف(ع) بعد از 20 سال تعبير شد و هم‏چنين حضرت محمد(ص) خوابي را که در شهادت حضرت امام حسين(ع) ديد، بعد از چند دهه تعبير گرديد” (ابن سيرين- 1386: 5). در داستان زندگي حضرت يوسف آن‏جا که به مکر زليخا به زندان مي‏افتد، دو نفر از او مي‏خواهند که تعبير خواب آنان را بيان کند.
” و با يوسف دو جوان ديگر هم زنداني شدند يکي از آن‏ها گفت: من در خواب ديدمي که انگور مي‏افشرم. ديگري گفت: من ديدمي که بر بالاي سر خود طبق ناني مي‏برم و مرغان هوا از آن به منقار مي‏خورند. يوسفا ما را از تعبير آن آگاه کن که تو را از نيکوکاران و دانشمندان جهان مي‏بينيم” و يوسف(ع) گفت: “اي رفيق زندان من، امّا يکي از شما ساقي شراب شاه خواهيد شد و امّا آن ديگري به دار آويخته شود تا مرغان مغز سر او را بخورند. اين مرد که تعبير خواب خود را چنين شنيد، براي رهايي از خطر، خواب را به دروغ منکر شد. يوسف گفت: که در قضاي الهي راجع به امري که سوال کرديد چنين حکم شده است” (مکارم شيرازي، 1385: 360 ).
“‏در سيره‏ي انبيا نيز خواب به عنوان يک ابزار و معجزه قابل مشاهده است مثل آن چه فرعون مي‏بيند و حضرت موسي متولّد مي‏شود يا يکي از معجزات بزرگ يوسف، تعبير خوابش بوده است” (يزدان پرست،1378: 212).
2-1-6 ديدگاه پيش از تاريخ درباره خواب
“خواب ديدن، يا آنچه در زبان علمي امروز به آن “رويا” مي‏گويند قطعاً از ابتداي خلقت بشر با وي همراه بوده است، اما آنچه از تاريخ و ازمنه باستان به جاي مانده است، بروزات بيروني خواب ديدن‏ها است که خود را در افسانه‏ها و اسطوره‏ها و نمادهاي به جاي مانده از دوران باستان نشان داده است. مردم عهد باستان گمان مي‏کردند روياها با دنياي موجودات فوق بشري که به آن باور داشتند مرتبط‏اند و روياها را الهاماتي از جانب خدايان يا شياطين قلمداد مي‏کردند. به علاوه، مسلم بود براي رويابين يا همان کسي که خواب ديده است، روياها معناي مهمي داشت و معمولاً آينده را با آن پيش‏بيني مي‏کردند. در سال‏هاي پاياني دوران باستان، ارشميدس دلديايي، به عنوان بزرگ‏ترين مرجع و مفسر روياها شناخته مي‏شد. ديدگاه پيش از علمي درباره روياها که مردم باستان به آن باور داشتند و به يقين در هماهنگي کامل با باورداشت‏هاي کلي آن‏ها درباره جهان بود، آنان را به فرافکني درباره چيزهايي به دنياي برون راهبر شد که تنها و تنها برخاسته از ذهن آن‏ها بود. از اين منظر، آن‏ها معتقد بودند آنچه از روياها در حافظه باقي مي‏ماند، هنگام هوشياري و در ذهن بيدار در صبح ايجاد مي‏شود. حال و هوايي از چيزي بيگانه که از دنيايي ديگر مي‏آيد و با مضمون‏هاي ماندگار ذهن به تقابل برمي‏خيزد” (موسوي،1389: 29).
2-1-7 خواب در قرآن کريم
در کتاب‏هاي مذهبي عهد عتيق و عهد جديد هم درباره خواب سخن گفته شده است که هنگام طرح ديدگاه‏هاي فرويد به آن خواهيم پرداخت، اما در کتاب ما مسلمانان، قرآن کريم، و در آيات مختلف از خواب سخن گفته شده است. در برخي از آيات قرآن کريم خواب ديدن، نشانه پيش‏بيني اموري درست و حتي داراي پيام صادق مربوط به آينده احتساب شده است. از ميان خواب‏هايي که در قرآن کريم آمده، از جمله خواب پيامبر اکرم(ص) در سوره مبارکه فتح در مورد پيروزي بر استبداد حاکم بر مکه، خواب حضرت ابراهيم(ع) و قرباني کردن اسماعيل که در سوره مبارکه صافات آمده و خواب حضرت يوسف (ع) در ابتداي دوران کودکي‏اش براي حضرت يعقوب (پدرش) يا تعبير خواب او درباره دو جوان همبندش در



قیمت: تومان


پاسخ دهید