دانشگاه اصفهان
دانشکده علوم
گروه زيست شناسي
پايان نامه کارشناسي ارشد رشته زيست شناسي-علوم گياهي- گرايش فيزيولوژي گياهي
اثرکود نيتروژن و فاضلاب خام وتصفيه شده روي بيوماس و مقدارکربوهيدرات سورگوم شيرين Sorghum bicolor L. Moench
استاد راهنما:
دکتر عباس المدرس
استاد مشاور:
دکتر زهرا اعتمادي فر
پژوهشگر:
هما منصوري
بهمن ماه1392
کليه حقوق مادي و معنوي مترتب بر دست آوردهاي مطالعات، ابتکارات و نوآوريهاي ناشي ازپژوهش موضوع اين پاياننامه متعلق به دانشگاه اصفهان است. دانشجو موظف به رعايت آئين نامه و منشور اخلاق در پژوهش براي ارائه و يا چاپ مطالب مستخرج از پايان نامه خود ميباشد.
دانشگاه اصفهان
دانشكده علوم
گروه زيست شناسي
پايان نامه کارشناسي ارشد رشتهي زيست شناسي- علوم گياهي- گرايش فيزيولوژيگياهي هما منصوري تحت عنوان
اثرکود نيتروژن و فاضلاب خام وتصفيه شده روي بيومس و مقدارکربوهيدرات سورگوم شيرين
(Sorghum bicolor (L.) Moench)
در تاريخ 5/11/1392 توسط هيأت داوران زير بررسي و با درجه ………… به تصويب نهايي رسيد.
1- استاد راهنماي پايان نامه دكتر عباس المدرس با مرتبه ي علمي دانشيار امضا
2- استاد مشاور پايان نامه دکتر زهرا اعتمادي فر با مرتبه علمي استاد يار امضا
2- استاد داور داخل گروه دكتر علي اکبر احسانپور با مرتبه علمي استاد امضا
3- استاد داور داخل گروه دكتر سيد مجيد قادريان با مرتبه علمي دانشيار امضا
امضاي مدير گروه
شکر شايان نثار ايزد منان که توفيق را رفيق راهم ساخت تا اين پايان نامه را به پايان برسانم
و سپاس بي پايان
ازپدر و مادر عزيزم، اين دو معلم بزرگوارم، که همواره بر کوتاهي و درشتي من، قلم عفو کشيده و کريمانه از کنار غفلت هايم
گذشته اند و در تمام عرصه هاي زندگي يار و ياوري بي چشم داشت براي من بوده اند،
از استاد با کمالات و شايسته جناب دکتر عباس المدرس که در کمال سعه صدر، با حسن خلق و فروتني، از هيچ کمکي در اين عرصه بر من دريغ ننمودند و زحمت راهنمايي اين رساله را بر عهده گرفتند ،
از استاد صبور و با تقوا ، سرکار خانم زهرا اعتمادي فر، که زحمت مشاوره اين رساله را در حالي متقبل شدند که بدون مساعدت ايشان، اين پروژه به نتيجه مطلوب نمي رسيد،
و از استادان فرزانه و دلسوز جناب دکتر علي اکبر احسان پور و جناب دکتر سيد مجيد قادريان که زحمت داوري اين رساله را متقبل شدند،
واز همه دوستانم که من را در اين مسير همراهي کردند،
باشد که اين خردترين، بخشي از زحمات آنان را سپاس گويد .
ماحصل آموخته هايم را تقديم مي کنم به آنان که مهر آسماني شان آرام بخش آلام زميني ام است
به پدرم
کوهي استوار و حامي من در طول تمام زندگي
به مادرم
سنگ صبوري که الفباي زندگي به من آموخت
به برادران و خواهرانم
همراهان هميشگي و پشتوانه هاي زندگيم

چکيده:
بحران کمبود آب يکي از چالشهايي است که امروزه جهان با آن مواجه است لذا با توجه به کمبود آب در مناطق مختلف کشور، جهت توسعه و بهره برداري از منابع آبي جديد در بخش کشاورزي، استفاده از پساب شهري ميتواند بعنوان يک منبع مطمئن و حاوي عناصر غذايي کم مصرف و پرمصرف لازم براي رشد گياه مورد استفاده قرار گيرد. ممکن است استفاده از فاضلاب شهري آلودگي ميکروبي و تجمع فلزات سنگين در خاک و گياه را به دنبال داشته باشد. همچنين يکي از جنبه هاي کشاورزي پايدار مصرف تلفيقي کودهاي آلي و نيتروژن است به طوريکه بخشي از نياز گياه به نيتروژن به جاي کودهاي شيميايي ازکودهاي آلي( لجن فاضلاب) تأمين ميشود. در اين تحقيق کشت سورگوم شيرين تحت تاثير دو كيفيت آبياري: فاضلاب خام و فاضلاب تصفيه شده با چهار مقدارکود: 0، 100،150و 200 کيلو گرم اوره در هکتار در سه تکرار در تصفيه خانه شرق اصفهان در سال 1391 انجام گرفت. برداشت در زمان رسيدن فيزيولوژيکي انجام شد. قطر، ارتفاع و بيوماس گياه اندازه گيري شد. با عبور دادن ساقه ها از غلتک حجم شربت و مقدار بريکس اندازه گيري شد. ميزان اتانول بر اساس بيومس و مقدار بريکس به صورت نظري محاسبه شد. سپس دانه ها و برگ ها از ساقه جدا شدند و تعداد کلي فرم کل و کلي فرم مدفوعي خاک و قسمت هاي مختلف گياه تحت آزمايش MPN تعيين گرديد. همچنين مقدار فلزات سنگين شامل: نيکل، کادميوم و سرب در خاک و گياه تعيين گرديدند. نتايج نشان داد كه با افزايش مقدار کود، مقداربيومس و بيو اتانول در هر دو پساب خام و تصفيه شده افزايش يافت. حداکثر بيومس 81 تن در هکتار و حداکثر بيو اتانول8000 ليتر در هکتار در تيمار 200 کيلوگرم اوره در هکتار بود. حداقل 39 تن در هکتار بيومس و 2400 ليتر در هکتار در تيمار شاهد مشاهده شد. اختلاف معني داري بين فاضلاب خام و تصفيه شده براي بيومس و بيو اتانول نبود. اختلاف معني داري بين فاضلاب خام و تصفيه شده براي ميانگين کلي فرم کل و کلي فرم مدفوعي در برگهاي ضدعفوني نشده سطحي و ساقه هاي خشک شده مشاهده شد، ولي تعداد آنها از حد استاندارد بود. مقدار عناصر سنگين نيکل، کادميوم و سرب در دانه، ساقه و برگ گياهان آبياري شده با فاضلاب خام به طور معني داري بيشتر از گياهان آبياري شده با فاضلاب تصفيه شده بود. بجز سرب، مقدار فلزات سنگين گياهان آبياري شده با فاضلاب خام کمتر از حد استاندارد بود. مقدار زياد سرب براي گياه سورگوم مشکل زا نمي باشد. از آنجا که گياهان سورگوم شيرين آبياري شده با فاضلاب براي مصرف انسان و دام نمي باشد و از آن به عنوان يک گياه صنعتي در توليد بيو اتانول استفاده مي شود، لذا پيشنهاد مي گردد براي توليد حداکثر مقدار بيواتانول، سورگوم شيرين با فاضلاب تصفيه شده آبياري گرديده و تيمار 150 کيلوگرم کود اوره در هکتار اعمال گردد.
واژه هاي کليدي: کود نيتروژن، بيوماس، کربوهيدرات، فاضلاب خام و تصفيه شده، سورگوم شيرين، فلزات سنگين، کلي فرم.
فهرست مطالب
عنوان صفحه
فصل اول : مقدمه و بررسي منابع
1-1 مقدمه……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..1
1-2 سورگوم…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..3
1-2-1 طبقه بندي علمي سورگوم ………………………………………………………………………………………………………6
1-2-2 طبقه بندي ژنتيکي سورگوم…………………………………………………………………………………………………….6
1-2-3 توصيف گياه شناسي سورگوم…………………………………………………………………………………………………..6
1-2-4 انواع سورگوم……………………………………………………………………………………………………………………………..7
1-2-5 سورگوم شيرين…………………………………………………………………………………………………………………………7
1-2-6 موارد مصرف سورگوم………………………………………………………………………………………………………………..8
1-2-7 اهميت اقتصادي سورگوم………………………………………………………………………………………………………….9
1-2-8 فيزيولوژي سورگوم…………………………………………………………………………………………………………………10
1-2-9 زمان کشت……………………………………………………………………………………………………………………………..11
1-2-10 زمان نگهداري ساقه پس از برداشت……………………………………………………………………………………11
1-2-11 ميزان قند ساقه در اندام هاي مختلف سورگوم شيرين در مراحل مختلف رشد………………..12
1-3 کربوهيدرات ها…………………………………………………………………………………………………………………………………………….13
1-3-1 بيوسنتز ساکارز………………………………………………………………………………………………………………………14
1-3-2 ساکارز در گياهان سه کربنه و چهار کربنه……………………………………………………………………………14
1-4- اهميت نيتروژن براي گياهان……………………………………………………………………………………………………………………15
1-4-1 نقش نيتروژن در رشد گياه……………………………………………………………………………………………………16
1-4-2 اثر عناصر غذايي بر راندمان مصرف کود………………………………………………………………………………..18
عنوان صفحه
1-5 پساب يا فاضلاب………………………………………………………………………………………………………………………………………….19
1-5-1 پيشينه مصرف پساب ها و فاضلاب ها…………………………………………………………………………………..20
1-5-2 ويژگي پساب ها و فاضلاب ها………………………………………………………………………………………………..20
1-5-2-1 خصوصيات فيزيکي……………………………………………………………………………………………….20
1-5-2-2 خصوصيات شيميايي و بيولوژيکي………………………………………………………………………..20
1-5-3 ترکيب فاضلاب……………………………………………………………………………………………………………………….21
1-5-4 انواع فاضلاب…………………………………………………………………………………………………………………………..21
1-5-5 کاربرد پساب در آبياري و رعايت استاندارد هاي بين المللي…………………………………………………22
1-5-6 آبياري گياهان با پساب فاضلاب خانگي…………………………………………………………………………………22
1-5-7 آبياري سورگوم با پساب فاضلاب…………………………………………………………………………………………..24
1-5-8 آبياري با پساب و تأثير آن بر خاک……………………………………………………………………………………….24
1-5-9 اثرات آبياري با پساب بر عملکرد گياه……………………………………………………………………………………25
1-6 فلزات سنگين………………………………………………………………………………………………………………………………………………25
1-6-1 تعريف و رده بندي………………………………………………………………………………………………………………….25
1-6-2 آرسنيک………………………………………………………………………………………………………………………………….26
1-6-3 جيوه……………………………………………………………………………………………………………………………………….26
1-6-4 سرب……………………………………………………………………………………………………………………………………….27
1-6-5 کادميوم…………………………………………………………………………………………………………………………………..27
1-6-6 نيکل………………………………………………………………………………………………………………………………………..28
1-6-7 منابع فلزات سنگين در خاک…………………………………………………………………………………………………29
1-7 گياه پالايي…………………………………………………………………………………………………………………………………………………..30
1-7-1 تاريخچه………………………………………………………………………………………………………………………………….31
عنوان صفحه
1-7-2 مزايا و معايب گياه پالايي فلزات سنگين……………………………………………………………………………….32
1-7-3 گياهان پالايش کننده…………………………………………………………………………………………………………….32
1-7-4 تيره هاي گياهي و انباشت فلزات…………………………………………………………………………………………..33
1-7-5 کاربرد گياهان بيش انباشتگر در گياه پالايي…………………………………………………………………………33
1-7-6 مصرف توليدات گياه پالايي……………………………………………………………………………………………………34
1-7-7 آينده گياه پالايي …………………………………………………………………………………………………………………..34
1-8 اهداف تحقيق………………………………………………………………………………………………………………………………………………35
فصل دوم : مواد و روشها
2-1 عمليات مزرعه اي……………………………………………………………………………………………………………………………………….36
2-2 مراحل تصفيه فاضلاب…………………………………………………………………………………………………………………………………36
2-3 مراحل برداشت و اندازه گيري پارامتر هاي رشد………………………………………………………………………………………..38
2-4 انجام آزمايشات جهت بررسي فلزات سنگين……………………………………………………………………………………………..39
2-4-1 انجام آزمايشات جهت بررسي فلزات سنگين نمونه گياهي…………………………………………………………….39
2-4-2 انجام آزمايشات جهت بررسي فلزات سنگين نمونه خاک……………………………………………………………….39
2-5 انجام آزمايشات جهت بررسي کلي فرم کل و مدفوعي………………………………………………………………………………40
2-5-1 انجام آزمايشات جهت بررسي کلي فرم هاي موجود در نمونه خاک و گياه…………………………………..40
2-5-2 ساخت بافر فسفات…………………………………………………………………………………………………………………………..41
2-5-3 انجام آزمايش MPN يا روش تخمير لوله اي…………………………………………………………………………………..41
2-5-3-1 آزمايش احتمالي………………………………………………………………………………………………………………..41
2-5-3-2 آزمايش تأييدي………………………………………………………………………………………………………………….42
2-5-3-3 آزمايش تکميلي…………………………………………………………………………………………………………………43
عنوان صفحه
2-5-4 رنگ آميزي گرم……………………………………………………………………………………………………………………………….43
2-5-4-1 روش رنگ آميزي گرم……………………………………………………………………………………………………….43
فصل سوم : نتايج
3-1 پارامتر هاي رشد گياه…………………………………………………………………………………………………………………………………45
3-1-1 بيوماس……………………………………………………………………………………………………………………………………………..45
3-1-2 قطر ساقه………………………………………………………………………………………………………………………………………….47
3-1-3 ارتفاع ساقه……………………………………………………………………………………………………………………………………….50
3-1-4 درصد قند…………………………………………………………………………………………………………………………………………52
3-1-5 حجم شربت ساقه…………………………………………………………………………………………………………………………….55
3-1-6 اتانول…………………………………………………………………………………………………………………………………………………57
3-2 نتايج مربوط به مقادير فلزات سنگين در خاک و گياه……………………………………………………………………………….60
3-2-1 نتايج مربوط به مقادير فلزات سنگين موجود درخاک قبل از کشت و حاک بعد از برداشت…………60
3-2-1-1 کادميوم، سرب و نيکل………………………………………………………………………………………………………60
3-2-2 نتايج مربوط به مقادير فلزات سنگين موجود در گياه…………………………………………………………………….63
3-2-2-1 دانه……………………………………………………………………………………………………………………………………..63
3-2-2-2 ساقه……………………………………………………………………………………………………………………………………65
3-2-2-3 برگ…………………………………………………………………………………………………………………………………….67
3-3 نتايج مربوط به تعداد باکتري هاي کلي فرم کل موجود در گياه سورگوم…………………………………………………69
3-3-1 نتايج مربوط به تعداد احتمالي کلي فرم کل در آزمايشMPN در گياه سورگوم……………………………69
3-3-1-1 گياهان ضدعفوني سطحي شده ………………………………………………………………………………………..69
3-3-1-2 گياهان ضدعفوني سطحي نشده ………………………………………………………………………………………71
عنوان صفحه
3-3-2 نتايج مربوط به تعداد تأييدي کلي فرم مدفوعي در آزمايشMPN در گياه سورگوم……………………..76
3-3-2-1 گياهان ضدعفوني سطحي شده ………………………………………………………………………………………..76
3-3-2-2 گياهان ضدعفوني سطحي شده ………………………………………………………………………………………..79
3-3-3 نتايج مربوط به مرحله تکميلي آزمايشMPN کلي فرم در گياه سورگوم………………………………………83
3-4 نتايج مربوط به تعداد باکتري هاي کلي فرم کل در خاک هاي کشت سورگوم………………………………………..84
3-4-1 نتايج مربوط به تعداد احتمالي کلي فرم کل در آزمايشMPN در خاک آزمايش………………………….84
3-4-2 نتايج مربوط به تعداد تأييدي کلي فرم مدفوعي در آزمايشMPN در خاک آزمايش……………………86
3-4-3 نتايج مربوط به مرحله تکميلي آزمايشMPN در خاک آزمايش……………………………………………………87
فصل چهارم : بحث و نتيجه گيري
4-1 بررسي پارامتر هاي رشد در اثر تيمار هاي مختلف کود ازت…………………………………………………………………….89
4-2 بررسي پارامتر هاي رشد در اثر آبياري با فاضلاب……………………………………………………………………………………..91
4-3 بررسي پارامتر هاي رشد در اثر همزمان کود اوره و فاضلاب…………………………………………………………………….91
4-4 ميزان فلزات سنگين در خاک و قسمت هاي مختلف گياه در اثر آبياري با فاضلاب………………………………..92
4-4-1 غلظت کادميوم در خاک و گياه……………………………………………………………………………………………………….93
4-4-2 غلظت سرب در خاک و گياه……………………………………………………………………………………………………………93
4-4-3 غلظت نيکل در خاک و گياه……………………………………………………………………………………………………………94
4-5 بررسي ميزان کلي فرم کل و مدفوعي در گياه در اثر آبياري با فاضلاب……………………………………………………96
4-6 پيشنهادات…………………………………………………………………………………………………………………………………………………..99
منابع و مآخذ…………………………………………………………………………………………………………………………………………………….100
فهرست شکلها
عنوان صفحه
شکل 3-1 اثر کود اوره بر بيوماس سورگوم شيرين……………………………………………………………………………………………46
شکل 3 -2 اثرمتقابل کود اوره و کيفيت آب آبياري بر بيوماس سورگوم شيرين……………………………………………..47
شکل 3-3 اثر کود اوره بر قطر ساقه سورگوم شيرين………………………………………………………………………………………..49
شکل 3 -4 اثرمتقابل کود اوره و کيفيت آب آبياري بر قطر سورگوم شيرين………………………………………………….. 50
شکل 3-5 اثر کود اوره بر ارتفاع ساقه سورگوم شيرين……………………………………………………………………………………..51
شکل 3 -6 اثرمتقابل کود اوره و کيفيت آب آبياري بر ارتفاع سورگوم شيرين…………………………………………………52
شکل 3-7 اثر کود اوره بر قند ساقه سورگوم شيرين…………………………………………………………………………………………54
شکل 3 -8 اثرمتقابل کود اوره و کيفيت آب آبياري بر قند ساقه سورگوم شيرين……………………………………………55
شکل 3-9 اثر کود اوره بر حجم شربت ساقه سورگوم شيرين……………………………………………………………………………56
شکل 3 -10 اثرمتقابل کود اوره و کيفيت آب آبياري بر حجم شربت سورگوم شيرين……………………………………57
شکل 3-11 اثر کود اوره براتانول ساقه سورگوم شيرين…………………………………………………………………………………….59
شکل 3 -12 اثرمتقابل کود اوره و کيفيت آب آبياري بر اتانول ساقه سورگوم شيرين……………………………………..60
شکل 3 -13 مقايسه ميانگين مقادير فلزات سنگين در خاک کشت گياهان سورگوم تحت دو کيفيت آب آبياري…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..62
شکل 3 -14 مقايسه ميانگين مقادير فلزات سنگين در قسمت دانه گياهان سورگوم تحت دو کيفيت آب آبياري…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..64
شکل 3 -15 مقايسه ميانگين مقادير فلزات سنگين در قسمت ساقه گياهان سورگوم تحت دو کيفيت آب آبياري…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..66
شکل 3 -16 مقايسه ميانگين مقادير فلزات سنگين در قسمت برگ گياهان سورگوم تحت دو کيفيت آب آبياري…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..68
شکل 3 -17 مقايسه تعداد باکتري هاي کلي فرم کل در 100 ميلي ليتر نمونه هاي برگ، ساقه و دانه سورگوم شيرين تحت اثر دو کيفيت آب آبياري( وقتي که نمونه ها ضدعفوني سطحي شدند)……………………………………..71
عنوان صفحه
شکل 3 -18 مقايسه تعداد باکتري هاي کلي فرم کل در 100 ميلي ليتر نمونه هاي برگ، ساقه و دانه سورگوم شيرين تحت اثر دو کيفيت آب آبياري( وقتي که نمونه ها ضدعفوني سطحي نشدند)…………………………………….74
شکل 3 -19 مقايسه تعدادباکتري هاي کلي فرم کل در 100 ميلي ليتر نمونه هاي ساقه خشک شده و مغز ساقه سورگوم شيرين تحت اثر دو کيفيت آب آبياري………………………………………………………………………………………..76
شکل 3 -20 مقايسه تعداد باکتري هاي کلي فرم مدفوعي در 100 ميلي ليتر نمونه هاي برگ، ساقه و دانه سورگوم شيرين تحت اثر دو کيفيت آب آبياري( وقتي که نمونه ها ضدعفوني سطحي شدند)………………………..78
شکل 3 -21 مقايسه تعداد باکتري هاي کلي فرم مدفوعي در 100 ميلي ليتر نمونه هاي برگ، ساقه و دانه سورگوم شيرين تحت اثر دو کيفيت آب آبياري( وقتي که نمونه ها ضدعفوني سطحي نشدند)………………………81
شکل 3 -22 مقايسه تعداد باکتري هاي کلي فرم مدفوعي در 100 ميلي ليتر نمونه هاي ساقه خشک شده و مغز ساقه سورگوم شيرين تحت اثر دو کيفيت آب آبياري…………………………………………………………………………………83
شکل3-23 تصاوير مربوط به کلي فرم هاي موجود در ساقه خشک شده و برگ ضدعفوني نشده…………………..84
شکل3-24 تصوير مربوط به کلي فرم ها درنمونه هاي ساقه خشک شده و برگ ضدعفوني نشده…………………..84
شکل 3 -25 مقايسه مجموع تعداد باکتري هاي کلي فرم کل در 100 ميلي ليتر نمونه هاي خاک تحت اثر دو کيفيت آب آبياري……………………………………………………………………………………………………………………………………………….85
شکل 3 -26 مقايسه مجموع تعداد باکتري هاي کلي فرم مدفوعي در 100 ميلي ليتر نمونه هاي خاک تحت اثر دو کيفيت آب آبياري……………………………………………………………………………………………………………………………………..87
شکل3-27 تصاوير مربوط به کلي فرم هاي موجود در خاک آبياري شده با فاضلاب خام و فاضلاب تصفيه شده………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………88
شکل3-28 تصوير مربوط به کلي فرم ها در نمونه هاي خاک آبياري شده با فاضلاب……………………………………..88
فهرست جدول
عنوان صفحه
جدول 1-1 مقايسه نيشکر، چغندرقند و سورگوم شيرين در ايران………………………………………………………………………2
جدول 1-2 ميزان سطح زيرکشت و توليد سورگوم در برخي کشورهاي جهان در سال 1998………………………….4
جدول 1-3 ميزان سطح زيرکشت و توليد سورگوم در برخي استان هاي کشور در سال 1387………………………..5
جدول 1-4 رده بندي گياه سورگوم………………………………………………………………………………………………………………………6
جدول 1-5 فراواني جنس هاي باکتريايي شناسايي شده ميان کلي فرم کل و مدفوعي از کاهو و اسفناج………23
جدول 1-6 طيف غلظت هاي خاک و راهنماي قانوني براي برخي فلزات سمي……………………………………………….30
جدول 1-7 عوامل مؤثر بر قابليت دسترسي زيستي فلزات………………………………………………………………………………..33
جدول 2-1 خصوصيات کمي و کيفي خاک مورد استفاده در اين آزمايش……………………………………………………….37
جدول 2-2 ميانگين تعداد باکتري E.coli و pH در آب و پساب هاي استفاده شده در تيمارها………………………38
جدول 2-3 خصوصيات کيفي و کمي در سه نوع آب مورد استفاده در آبياري…………………………………………………38
جدول 3-1 تجزيه واريانس بيوماس گياه……………………………………………………………………………………………………………45
جدول 3-2 مقايسه بيوماس سورگوم شيرين تحت اثردو كيفيت آب آبياري…………………………………………………….46
جدول 3-3 تجزيه واريانس قطر ساقه گياه…………………………………………………………………………………………………………48
جدول 3-4 مقايسه قطر ساقه سورگوم شيرين تحت اثر دو کيفيت آب آبياري………………………………………………..48
جدول 3-5 تجزيه واريانس ارتفاع ساقه گياه……………………………………………………………………………………………………..50
جدول 3-6 مقايسه ارتفاع ساقه سورگوم شيرين تحت اثر دو کيفيت آب آبياري……………………………………………..51
جدول 3-7 تجزيه واريانس درصد قند ساقه گياه………………………………………………………………………………………………53
جدول 3-8 مقايسه درصد قند ساقه سورگوم شيرين تحت اثر دو کيفيت آب آبياري……………………………………..53
جدول 3-9 تجزيه واريانس حجم شربت ساقه……………………………………………………………………………………………………55
جدول 3-10 مقايسه حجم شربت ساقه سورگوم شيرين تحت اثر دو کيفيت آب آبياري………………………………..56
عنوان صفحه
جدول 3-11 تجزيه واريانس اتانول گياه…………………………………………………………………………………………………………….58
جدول 3-12 مقايسه اتانول ساقه سورگوم شيرين تحت اثر دو کيفيت آب آبياري…………………………………………..58
جدول 3-13 تحليل واريانس کادميوم در خاک قبل از کشت و خاک بعد از برداشت سورگوم تحت دو کيفيت آبياري…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..61
جدول 3-14 تحليل واريانس سرب موجود در خاک قبل از کشت و خاک بعد از برداشت سورگوم تحت دو کيفيت آبياري………………………………………………………………………………………………………………………………………………………61
جدول 3-15 تحليل واريانس نيکل موجود در خاک قبل از کشت و خاک بعد از برداشت سورگوم تحت دو کيفيت آبياري………………………………………………………………………………………………………………………………………………………62
جدول 3-16 تحليل واريانس ميزان عنصر کادميوم در دانه گياه سورگوم تحت دو کيفيت آبياري………………….63
جدول 3-17 تحليل واريانس ميزان عنصر سرب در دانه گياه سورگوم تحت دو کيفيت آبياري………………………63
جدول 3-18 تحليل واريانس ميزان عنصر نيکل در دانه گياه سورگوم تحت دو کيفيت آبياري………………………64
جدول 3-19 تحليل واريانس ميزان عنصر کادميوم در ساقه گياه سورگوم تحت دو کيفيت آبياري………………..65
جدول 3-20 تحليل واريانس ميزان عنصر سرب در ساقه گياه سورگوم تحت دو کيفيت آبياري…………………….65
جدول 3-21 تحليل واريانس ميزان عنصر نيکل در ساقه گياه سورگوم تحت دو کيفيت آبياري…………………….66
جدول 3-22 تحليل واريانس ميزان عنصر کادميوم در برگ گياه سورگوم تحت دو کيفيت آبياري………………..67
جدول 3-23 تحليل واريانس ميزان عنصر سرب در برگ گياه سورگوم تحت دو کيفيت آبياري…………………….67
جدول 3-24 تحليل واريانس ميزان عنصر نيکل در برگ گياه سورگوم تحت دو کيفيت آبياري……………………..68
جدول 3-25 تحليل واريانس ميزان باکتري هاي کلي فرم کل موجود در دانه گياه (همراه با ضدعفوني سطحي)……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….69
جدول 3-26 تحليل واريانس ميزان باکتري هاي کلي فرم کل موجود در ساقه گياه (همراه با ضدعفوني سطحي)……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….70
جدول 3-27 تحليل واريانس ميزان باکتري هاي کلي فرم کل موجود در برگ گياه (همراه با ضدعفوني سطحي)……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….70
عنوان صفحه
جدول 3-28 تحليل واريانس ميزان باکتري هاي کلي فرم کل موجود در برگ گياه (بدون ضدعفوني سطحي)……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….72
جدول 3-29 تحليل واريانس ميزان باکتري هاي کلي فرم کل موجود در ساقه گياه (بدون ضدعفوني سطحي)……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….72
جدول 3-30 تحليل واريانس ميزان باکتري هاي کلي فرم کل موجود در دانه گياه (بدون ضدعفوني سطحي)……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….73
جدول 3-31 تحليل واريانس ميزان باکتري هاي کلي فرم کل موجود در ساقه گياه (خشک شده در آون)……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..74
جدول 3-32 تحليل واريانس ميزان باکتري هاي کلي فرم کل موجود در مغز ساقه گياهان…………………………..75
جدول 3-33 تحليل واريانس ميزان کلي فرم مدفوعي موجود در دانه گياه (همراه با ضدعفوني سطحي)……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….77
جدول 3-34 تحليل واريانس ميزان کلي فرم مدفوعي موجود در ساقه گياه (همراه با ضدعفوني سطحي)……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….77
جدول 3-35 تحليل واريانس ميزان کلي فرم مدفوعي موجود در برگ گياه (همراه با ضدعفوني سطحي)……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….78
جدول 3-36 تحليل واريانس ميزان کلي فرم مدفوعي موجود در دانه گياه (بدون ضدعفوني سطحي)……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….79
جدول 3-37 تحليل واريانس ميزان کلي فرم مدفوعي موجود در ساقه گياه (بدون ضدعفوني سطحي)……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….80
جدول 3-38 تحليل واريانس ميزان کلي فرم مدفوعي موجود در برگ گياه (بدون ضدعفوني سطحي)……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….80
جدول 3-39 تحليل واريانس ميزان کلي فرم مدفوعي موجود در ساقه گياه (خشک شده در آون)……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..82
جدول 3-40 تحليل واريانس ميزان کلي فرم مدفوعي موجود در مغز ساقه گياهان………………………………………..82
جدول 3-41 تحليل واريانس ميزان باکتري هاي کلي فرم کل در خاک بعد از برداشت و خاک قبل از کشت……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………85
جدول 3-42 تحليل واريانس ميزان باکتري هاي کلي فرم مدفوعي در خاک بعد از برداشت و خاک قبل از کشت……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………86
فصل اول

1-1- مقدمه
در حال حاضر با جمعيت رو به رشد، روند کاهشي زمين هاي زراعي و افزايش تقاضا براي غذا و سوخت هاي زيستي، جهان نميتواند با گسترش شمار سطوح برداشت نيازهاي جمعيت رو به رشد را تأمين کند(Wurth, 2003). استفاده از ژنتيک براي بهبود بهره وري محصول، ترويج حفاظت و مديريت خاک و استفاده ازمحصولات کشاورزي پر بازده ضروري است. بر اساس پيش بينيها تا سال ???0 ميلادي، با رشد جمعيت جهان، نه تنها تقاضا براي مواد غذايي 50 درصد بيشتر مي‌شود، بلکه بحران انرژي نيز مزيد بر علت خواهد شد. از اين رو براي برون‌رفت از اين دو مشکل مشترک راه حل‌هاي واحد و متفکرانه‌اي را بايد در نظر گرفت. بهترين راه براي توسعه سوخت‌هاي زيستي به کارگيري اراضي باير است هر چند که براي تأمين نيازهاي اساسي سوخت‌هاي زيستي منابع متعدد گياهي وجود دارد، اما با اين وجود براي هر کشوري که زمينه و پتانسيل خاص خود را داشته باشد مي‌توان به گونه‌اي اين موضوع حياتي را در نظر گرفت(Wurth, 2003). لذا گياهان به عنوان مهم‏ترين منابع تجديد پذيرو اولين منبع تأمين کننده مواد غذايي براي بشر و ديگر جانوران بوده و به عنوان حلقه اول زنجيره غذايي مورد توجه ميباشند. با توجه به کمبود منابع، انتخاب گونه‏هايي با نيازهاي حداقلي براي رشد و بازده بالا در توليد يکي از ضروريات ادامه زندگي مي‏باشد (خدابنده ، 1366). ايران از نظر وضعيت اقليمي جزء کشورهاي خشک جهان است که البته روي کمربند خشکي جهان قرار دارد، در 80 سال گذشته جمعيت ايران هفت برابر شده است توسعه جمعيت، توسعه صنعت و کشاورزي و شهرنشيني را در پي دارد بنابراين ما به مرز بحران آبي نزديک مي‌شويم. يا تدبير و ارتقاء دانش کشاورزي و آشنايي با گونه هاي گياهي کم نياز و مقاوم به خشکي مي توان از اين اراضي به نحو احسنت بهره مند شد وگوشهاي از نيازهاي غذايي و سوختي جامعه را تأمين کرد؛ از آنجايي که وسعت زيادي از مساحت کشور ايران را بيابان و اراضي کم آب در برگرفته است لذا استفاده از منابعي چون نيشکر و چغندر‏قند که منابع اصلي توليد شکر در اغلب نقاط جهان هستند، براي چنين اقليمي مناسب نيست ( جدول1- 1). پس براي استفاده از ظرفيت‏هاي اراضي قابل کشت کشورمان بايستي به دنبال يافتن گياهي باشيم که قابليت رشد در شرايط گرم و خشک را داشته باشد و بدين طريق از هدر رفت منابع ملي نظير آب و غيره جلوگيري کنيم. سورگوم شيرين1 گياهي مقاوم به شرايط آب و هوايي گرم و خشک است، لذا مي‏تواند جايگزين مناسبي براي چغندر‏قند و نيشکر در کشور باشد (احمد پور، 1384). تحقيقات نشان مي‏دهد که گياه مذکور با مصرف آب کم‏تر نسبت به ذرت و نيشکر و پتانسيل بالاتر توليد نسبت به ساير گياهان 4 کربنه، گزينه مناسبي براي حل چالش‏هاي موجود مي‏باشد (Gnansounou et al., 2005).
جدول ‏1-1مقايسه نيشکر، چغندرقند و سورگوم شيرين در ايران به عنوان منابع اصلي توليد شکر(Almodares et al., 2008)
نيشکرچغندر قندسورگوم شيريندوره کشتحدود 7 ماهحدود 5-6 ماهحدود 4 ماهفصل رشدتنها يک فصلتنها يک فصليک فصل در مناطق معتدل و 2- 3 فصل در مناطق گرمسيرنياز خاکيرشد خوب در خاک زهکشيرشد خوب در لومي- شني؛ و متحمل قلياييهمه نوع خاک زهکشينياز آبيm3/h36000m3/h18000m3/h12000نياز محصولنياز بالا با داده ها کشاورزينياز بسيار بالا به کودهاي کشاورزينياز کم کودي؛ بيماري و آفات کم و مديريت آسانعملکرد در هکتار70-80 تن30-40 تن54-69 تنميزان شکر در وزن پايه10-12%15-18%7-12%عملکرد شکر7-8 تن در هکتار5-6 تن در هکتار6-8 تن در هکتاراتانول توليدي از عصاره3000-5000 ليتر در هکتار5000-6000 ليتر در هکتار3000 ليتر در هکتاربرداشتبرداشت مکانيکيبسيارآسان؛معمولا دستيبسيار آسان؛ هم برداشت دستي هم مکانيکي
1-2- سورگوم
سورگوم زراعي با نام علمي Sorghum biocolor (L.) Moenchگياهي از خانواده غلات است که در ايران ذرت خوشه‌اي ناميده مي‌شد. با توجه به شباهت ظاهري اين گياه با ذرت و ارزن که باعث شده‌است، آمار سطح زير کشت اين گياهان با هم مخلوط شود، براي تمايز آن از اسم سورگوم که يک اسم جهاني براي اين گياه است استفاده مي‌شود.
سورگوم در بين غلات بعد از گندم، برنج، ذرت و جو در بين توليدات جهان و مناطق کشت رتبه پنجم را داراست (Martin, 1986)و مهمترين كشور هاي توليد كننده هند، چين و روسيه هستند. خاستگاه سورگوم قاره آفريقا است و از دانه هاي آن جهت تغذيه استفاده مي شود و 3 هزار سال قبل از ميلاد كشت مي شده است. سطح زير کشت سورگوم در جهان قريب به 50 ميليون هکتار است و بيشترين سطح زير کشت آن را ارقام دانهاي با 47 ميليون هکتار، که حدوداً 90% کشت را به خود اختصاص دادهاند، مي باشد (FAO, 1998).
آمار سطح زير کشت سورگوم در ايران در سال ???? فقط شش هکتار گزارش شده که در حال حاضر به بيش از 40 هزار هکتار رسيده است. کشت سورگوم در ايران داراي قدمت طولاني بوده و وجود توده هاي بومي مؤيد اين گفته است. توده‌هاي زراعي بومي سورگوم در ايران در مناطق جنوب خراسان، سيستان، کرمان، اصفهان، يزد، گيلان، مازندران و بنادر جنوبي بطور پراکنده وجود دارد. قدرت تحمل سورگوم به گرما بيشتر از ساير غلات است و به همين دليل به آن شتر گياهان زراعي ميگويند و معمولا? در مناطق گرم و خشک قابل کشت است. از طرفي با توجه به قرار گرفتن ايران در کمربند مناطق خشک و نيمهخشک لزوم بهره برداري از گياهان با درجه سازگاري بالا به اقليم و شرايط خاکي کشور براي تأمين علوفه مورد نياز دام بيش از پيش احساس مي شود (FAO, 1998)( جدول 1-2).
جدول ‏1-2 ميزان سطح زيركشت و توليد سورگوم در برخي كشورهاي جهان در سال 1998 (المدرس، 1387: 15)
كشورسطح زيركشت
(هکتار)ميانگين عملكرد
(کيلوگرم بر هکتار)كل توليد
(تن)اروپاي مركزي1594158661استراليا50721321081اوگاندا2801500420ايالات متحده3125422613207ايتاليا305600168آرژانتين78248113762آمريكاي مركزي246128717066برزيل3311667585بنين168821138پاكستان390592231تايلند1101591175چاد853747637چين131338515057عربستان صعودي1851189220فرانسه665515364كل اقيانوسيه50821341084كل آسيا12725114614579كل آفريقا2296787320066كل آمريكاي جنوبي149135595306هند102388338525مصر1565769900مكزيك202931816454نيجر1400304425نيجريه663510717103نيكاراگوئه532094111ونزوئلا1802144386كل جهان43445142661696
سورگوم به علت خصوصيات منحصر به فرد نظير مقاومت بالا به خشکي، سيستم ريشه اي افشان و خيلي وسيع، جذب رطوبت بالا، متحمل به شوري و در عين حال مصارف متعدد تغذيه اي و صنعتي از اهميت خاصي برخوردار است. سورگوم از نظر فتوسنتزي جزء گياهان C4 مي باشد و فاقد مراحل تنفس نوري بوده و از کارآيي فتوسنتزي بالايي نسبت به گروه گياهان C3 برخوردار است (Martin, 1985). سورگوم بدليل توانايي در توقف رشد در اثر برخورد با دوره هاي کوتاه مدت خشکي و بهبود و شروع رشد پس از رفع آن به خوبي به شرايط خشکي سازگار و به کم آبي مقاوم است. اين گياه رطوبت بيش از حد را نيز بهتر از ساير غلات تحمل ميکند مخصوصا? در مقايسه با ذرت، که در حالت زيادي آب به رشد خود ادامه ميدهد ولي ذرت در چنين حالتي از بين ميرود (Picok and Wilson, 1984).
سورگوم در بسياري از مناطق از جمله نقاط مختلف ايران که متوسط حرارت تابستاني بيش از 20 درجه سانتيگراد و تعداد روزهاي بدون يخبندان 125 يا بيشتر باشد کشت مي شود (المدرس ،1366). در سورگوم ارتفاع ساقه به تعداد طول ميانگره ها بستگي دارد. گره ها به صورت متوالي تا زمان انتقال مريستم از رشد رويشي به رشد زايشي تشکيل مي شود. تعداد گره تحت تأثير ميزان ازت و طول ميانگره نيز تحت تأثير رطوبت خاک قرار دارد. مصرف عمده سورگوم بيشتر براي تأمين علوفه است (Clombacher and Breyer, 2000). فيبرهاي موجود در ساقه کاربرد صنعتي دارند و از دانه هاي سورگوم در نواحي گرمسيري خشک آرد تهيه مي شود يا مانند برنج طبخ مي شود(Ronney et al., 2000) (جدول 1-3).
جدول 1-3- ميزان سطح زير کشت و توليد سورگوم در برخي استان‏هاي کشور در سال1387 ( المدرس، 1387)
استانسطح زير کشت
(هکتار)ميزان توليد
(تن)خوزستان4598206910سيستان و بلوچستان3500120000مازندران200090600خراسان رضوي159880172گلستان130089600گيلان1905700اصفهان21011250خراسان جنوبي81256840يزد70070000کل149087310721-2-1- طبقه بندي علمي سورگوم
گياه سورگوم (Sorghum bicolir L.) از جنس Sorghum متعلق به خانواده Poaceae و زير خانواده Panicoideae و طايفه Andropogoneae مي باشد(De Wet, 1999) (جدول 1-4).
جدول1-4 رده بندي گياه سورگوم
Plantae
Magnoliophyta
Liliopsida
Poales
Poaceae
SorghumKingdom:
Division:
Class:
Order:
Damily:
Genus:
1-2-2- طبقه بندي ژنتيكي سورگوم:
سورگوم ها از نظر تعداد كروموزم به سه دسته تقسيم مي شوند سورگوم هاي ورسي كالر S.versi color كه 10n =2 بوده گياه يك ساله وحشي و در آفريقا يافت ميشود و سورگوم بي كالر S.bicolor كه 20 n =2 و ديپلوئيد و همان سورگوم معمولي ميباشد كه سودان گراس نيز جزء اين گروه است و در نهايت سورگوم هاي S.halopense كه 40 n =2و تتراپلوئيد چند ساله هستند مانند جانسون گراس ( قياق). سورگوم گياهي است خود گشن كه درصد دگر گشني آن نزديك به 5 درصد است كه در سودان گراس اين درصد بيشتر از همه است. در خوشه سورگوم ممكن است تا 4000 بذر تشكيل شود كه وزن هزار دانه آن 16 تا 40 گرم مي باشد. دانه آن گرد و كروي به رنگ قهواي متمايل به قرمز مي باشد. استفاده مستقيم دام از علوفه تازه سورگوم ممكن است باعث مسموميت دام شود زيرا در برگهاي سورگوم جوان ماده گلوكوزيدي به نام دورين2 وجود دارد كه سمي است وقتي كه به پروسيك اسيد تبديل ميشود باعث مسموميت دام ميشود. براي كم شدن خطر مسموميت دام نبايستي از علوفه تازه استفاده كرد وقتي ارتفاع ساقه سورگوم از 50 سانتي متر به طرف 100 سانتي متر حركت ميكند ميزان اين ماده سمي كاهش پيدا مي كند، همچنين در سيلو نيز از بين ميرود (Dahlberg, 2000).
1-2-3- توصيف گياه شناسي سورگوم
سورگوم گياهي علفي و معمولا يک ساله است؛ اما انواعي از آن نيز وجود دارند که ميتوانند از طريق توليد پنجههاي تازه و ريزوم از بخشهاي قديمي گياه سال ها باقي بمانند (House, 1985). طول دوره زندگي در انواع مختلف آن بين 45 تا 180 روز است و ارتفاع آن از 60 تا 460 سانتي متر متغير است. غالباً در مزارع، توليد يک ساقه منفرد منتهي شونده، ميکند؛ اما ظرفيت بسيار متنوعي در پنجه زني بسته به واريته و جمعيت از خودشان نشان ميدهند (Doggett, 1988) اين محصول انواع مختلفي دارد و از نقطه نظر مصرف به چهار گروه شيرين ،دانهاي ،علوفهاي و جارويي تقسيم بندي ميشود(Martin, 1986).
1-2-4- انواع سورگوم :
سورگوم ها بر حسب نوع مصرف به 5 دسته تقسيم مي شوند. 1 – سورگوم دانه اي3: از دانه هاي آن به عنوان غذاي انسان، دام و طيور استفاده مي شود. 2 – سورگوم علوفه اي4: كه به نام سورگو5 معروف است. داراي ساقه هاي بلند آبدار و شيرين است. سودان گراس از ارقام سورگوم علوفه اي است كه گياه يك ساله با ساقه هاي باريك و قدرت پنجه زني بالا است. 3 – سورگوم شيرين يا قندي6: ساقه هاي بلند اين گياه حاوي مواد قندي است. از شيرابه ساقه قند مايع توليد ميشود. عملكرد آن بيشتر از سورگوم دانهاي است لذا براي توليد علوفه سبز و سيلويي كشت مي شود. 4 – سورگوم جارويي7: به دليل انشعابات زياد و طويل و خوشه برجسته به عنوان جاروب استفاده مي شود. 5 – سورگوم مومي8 : اندوسپرم اين گياه داري موم است كه براي ساختن چسب به كار مي رود (المدرس ، 1387).
1-2-5- سورگوم شيرين
سورگوم زراعي با نام علمي (Sorghum bicolor L. Moench) گياهي است از خانواده غلات، که از تنوع ژنتيکي گسترده‏اي برخوردار بوده است. مرکز اوليه اين گياه سودان بوده و با توجه به شواهد باستان شناسي همزمان با اهلي كردن ساير غلات (سه هزار سال قبل از ميلاد مسيح)، اهلي شده است. در خاورميانه نيز بعد از كشور يمن، بيشترين توده بومي از ايران به تعداد 421 توده جمعآوري شده است. علاوه بر ساير مصارف معمول، اولين بار ايرانيان باستان شيره اين گياه (S.saccharatum) را به منظور تهيه شكر مورد استفاده قرار دادند (Dahlberg, 2000).
سورگوم شيرين کربوهيدرات‏هاي غير‏ساختماني نظير گلوکز، فروکتوز، ساکارز و نشاسته را در سلولهاي پارانشيمي ساقه خود ذخيره مي‏کند (Lingle, 1987). نشاسته عمدتاٌ از آميلوز ساخته شده است. رنگ نشاسته در ارتباط با پيگمانت‏هاي سورگوم متفاوت است. اندوسپرم‏هاي شناخته شده در سورگوم شامل واکسي، فلوري، کرنئوس، شوگاريهاي‏ليزين، بسماتي و واني مي‏باشند (Anglani, 1998).
قند‏هاي اصلي موجود در دانه سورگوم، فروکتوز، گلوکز، رافينوز، سوکروز و مالتوز است. که همه قندها به جز فروکتوز و گلوکز، غلظتي کم‏تر از يک درصد دارند. نشاسته کربوهيدرات اصلي در پانيکول و ساکارز کربوهيدرات اصلي در ساقه است. مقدار تجمع ساکارز بسته به نوع کولتيوار فرق مي‏کند و مرتبط با آنزيم‏هاي تخريب کننده ساکارز مي‏باشد (Tarpley et al., 1994). محتويات کربوهيدرات‏هاي غيرساختاري سورگوم تحت تأثير دما، زمان، کشت، فاصله گياهان از هم و حاصلخيزي خاک تغيير مي‏کند. ميزان تجمع فروکتوز و گلوکز با نوسانات روزمره خيلي کم تغيير مي‏کند. درحالي که ميزان تجمع ساکارز به طور وسيعي به تغييرات دما وابسته است. قسمت فوقاني گياه بيشترين مقدار ساکارز و نشاسته را دارد در حالي‏که بخش پائين ساقه واجد بيشترين مقدار گلوکز است. همچنين تجمع قند در مراحل مختلف رشد متفاوت مي‏باشد(Mcbee and Miller, 1982).
1-2-6- موارد مصرف سورگوم
صرف دانه سورگوم به موازات مصارف ذرت و جو است، از آن به عنوان غذاي انسان و تهيه خوراک براي دام و طيور و همچنين در صنايع نشاسته و الکل سازي استفاده مي‌شود. سورگوم شيرين براي توليد الكل گزينه مناسبي است و به عنوان يك فرآورده استراتژيك محسوب مي‏شود (FAO, 2002). ترکيبات شيميايي دانه سورگوم بسته به ارقام مختلف، متفاوت است. ميزان پروتئين آنها از ? تا ?? درصد تغيير مي‌کند و ارقام تجارتي داراي ?? تا ?? درصد پروتئين ميباشند، مقادير ليزين، ميتونين، فيبر خام، خاکستر و فسفر سورگوم به طور متوسط مشابه ذرت است (Taylor and Dower, 2000).
زماني که دانه سورگوم مي‌رسد و آماده برداشت مي‌شود ساقه و برگ اين گياه هنوز سبز و آبدار است که با توجه به کمبود علوفه در ايران از آنها مي‌توان به عنوان علوفه استفاده کرد. البته در کشورهاي پيشرفته اين بقايا را با ماشين آلات خرد کرده و به خاک بر مي‌گردانند که ضمن افزايش کيفيت خاک از فرسايش بادي و آبي نيز جلوگيري به عمل مي‌آورند (Asis et al., 1984).
سورگوم علوفه‌اي چنانچه از نام آن بر مي‌آيد براي مصرف علوفه به صورت سيلو، چراي مستقيم و يا برداشت به صورت علوفه تر و يا خشک براي مصرف در خارج مزرعه مورد استفاده قرار مي‌گيرد. واريته‌هاي با ظرفيت توليد



قیمت: تومان


دیدگاهتان را بنویسید